سیدمحمد رستگاری
یزد؛ میراث ناملموس، جان جاری در تاریخ و هویت

۲۹ آبان ۱۴۰۵ / در گزارش خبری، مقالات و یادداشت ها, میراث فرهنگی

سیدمحمد رستگاری، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان یزد، در یادداشتی نوشت: یزد را باید فراتر از آنچه در قاب بناهای تاریخی و چشم‌اندازهای معماری آن دیده می‌شود، شناخت؛ این سرزمین تنها روایتگر شکوه خشت و هنر معماری نیست، بلکه حاصل اندیشه و تجربه مردمانی است که در مواجهه با اقلیم، محدودیت‌ها و فرصت‌های محیطی، شیوه‌ای ویژه برای زیستن آفریده‌اند. آنچه این تجربه…

میراث ناملموس را نمی‌توان صرفاً در آیین‌های به‌جامانده از گذشته یا مهارت‌های سنتی خلاصه کرد. این میراث، بازتاب شیوه اندیشیدن و زندگی کردن یک جامعه است؛ دانشی که گاه در معماری و مدیریت آب جلوه می‌کند، گاه در هنر دست یک استادکار، آداب همسایگی، شیوه برگزاری یک آیین، خوراک محلی یا حتی واژه‌ها و اصطلاحاتی که از حافظه جمعی مردم بر زبان جاری می‌شود. بخش مهمی از هویت یک سرزمین، نه‌فقط در آنچه ساخته شده، بلکه در دانشی نهفته است که امکان ساختن و تداوم زندگی را فراهم کرده است.

در یزد، پیوند میان انسان، طبیعت و فرهنگ معنایی عمیق دارد. مردمان این سرزمین در طول قرن‌ها آموخته‌اند چگونه با کم‌آبی، گرما و شرایط خاص اقلیمی سازگار شوند و از دل این تجربه، راهکارهایی پدید آورده‌اند که همچنان می‌توانند الهام‌بخش باشند. این دانش تنها در سازه‌ها و شیوه‌های فنی خلاصه نمی‌شود؛ پشت هر راهکار، نوعی نگرش به منابع، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، همکاری و احترام به ظرفیت‌های محیطی قرار دارد. میراث ناملموس یزد، روایت خرد جمعی مردمانی است که هنر سازگاری با طبیعت را به بخشی از فرهنگ زیستن خود تبدیل کرده‌اند.

این روایت در همه نقاط استان یکسان نیست. هر شهرستان، متناسب با پیشینه، جغرافیا و تجربه زیسته مردم خود، بخشی از این هویت را شکل داده است. زیلوبافی میبد، هنرهای نساجی سنتی، سفالگری و دیگر مهارت‌های بومی، تنها نمونه‌هایی از تولیدات فرهنگی نیستند؛ هر یک حامل دانش فنی، ذوق هنری، شیوه‌های آموزش و روابط اجتماعی خاص خود هستند. در کنار آن‌ها، آیین‌ها، روایت‌های شفاهی، خوراک‌ها و گویش‌های محلی، لایه‌هایی از حافظه تاریخی و فرهنگی جوامع را حفظ کرده‌اند. شناخت یزد، بدون توجه به این روایت‌های متنوع و نقش مردم در شکل‌گیری آن‌ها، کامل نخواهد بود.

در این میان، جایگاه صاحبان اصلی این میراث اهمیت ویژه‌ای دارد؛ همان مردمانی که دانش و مهارت در زندگی آنان جریان دارد. استادکاری که ظرافت یک فن را با تجربه سالیان آموخته، زنی که بخشی از دانش بومی خانواده و جامعه را حفظ کرده، کشاورزی که با شناخت طبیعت و اقلیم کار می‌کند و سالمندی که روایت‌های یک محله یا آیین را در حافظه دارد، هر یک بخشی از سرمایه فرهنگی این سرزمین‌اند. آنان حاملان زنده میراثی هستند که ارزش آن فراتر از اسناد و آثار مکتوب، در تجربه زیسته و حافظه جمعی مردم ریشه دارد.

میراث ناملموس، افزون بر ارزش تاریخی و فرهنگی، از منظر پژوهش و شناخت هویت اجتماعی نیز اهمیت دارد. روایت‌های شفاهی، مهارت‌های بومی و آیین‌های محلی، هر کدام در بستر تاریخی و اجتماعی ویژه‌ای شکل گرفته‌اند و مطالعه و مستندسازی آن‌ها می‌تواند ابعاد کمتر شناخته‌شده فرهنگ مناطق مختلف استان را آشکار کند. ثبت و معرفی این داشته‌ها، هنگامی از غنای بیشتری برخوردار است که زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی شکل‌گیری آن‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد.

از دیگر ویژگی‌های میراث ناملموس، پیوند آن با زندگی روزمره و انتقال تجربه میان نسل‌هاست.

مهارت‌ها و آیین‌هایی که در جریان زندگی مردم حضور دارند، بخشی از هویت پویا و زنده جامعه را تشکیل می‌دهند. آموزش سنتی، تجربه عملی، ارتباط میان استادکاران و نسل جوان و انطباق سنجیده مهارت‌های بومی با نیازهای زمانه، از جمله عوامل مؤثر در تداوم این سرمایه فرهنگی به شمار می‌روند. در این میان، نوآوری نیز می‌تواند زمینه‌ای برای بازآفرینی و استمرار میراث فراهم آورد؛ بی‌آنکه اصالت و هویت فرهنگی آن دستخوش تغییر شود.

میراث ناملموس همچنین ظرفیت ارزشمندی برای غنی‌تر شدن تجربه گردشگری در یزد دارد. گردشگری فرهنگی زمانی به شناخت عمیق‌تر مقصد منجر می‌شود که بازدیدکننده، افزون بر تماشای آثار تاریخی، با شیوه زندگی، هنرها، روایت‌ها و تجربه‌های مردم نیز آشنا شود. آیین‌های محلی، هنرهای سنتی، خوراک‌های بومی و روایت‌های شفاهی می‌توانند ابعاد تازه‌ای به تجربه سفر ببخشند و تصویری زنده‌تر و انسانی‌تر از مقصد گردشگری ارائه دهند.

البته بهره‌گیری گردشگری از این ظرفیت‌ها، مستلزم توجه به اصالت فرهنگی و احترام به جامعه میزبان است. میراث ناملموس صرفاً جاذبه‌ای برای نمایش نیست؛ بخشی از زندگی و هویت مردم است و ارزش آن در پیوند اصیل با جامعه‌ای معنا پیدا می‌کند که این میراث در بستر آن شکل گرفته و استمرار یافته است.

رسانه‌ها، پژوهشگران، مراکز آموزشی، فعالان فرهنگی و نهادهای محلی نیز در معرفی و شناساندن ابعاد گوناگون میراث ناملموس نقش دارند. فناوری‌های نوین، فرصت‌های تازه‌ای برای ثبت، روایت و معرفی این داشته‌های فرهنگی فراهم آورده‌اند. با این حال، ارزش ابزارهای دیجیتال تنها در گستره انتشار محتوا خلاصه نمی‌شود؛ بلکه توانایی آن‌ها در انتقال دقیق‌تر مفاهیم، بازتاب روایت‌های اصیل و آشنایی مخاطبان با زمینه‌های تاریخی و فرهنگی این میراث نیز اهمیت دارد.

امروز میراث ناملموس را می‌توان یکی از ظرفیت‌های ارزشمند برای پیوند میان گذشته و آینده دانست. دانش بومی، مهارت‌های سنتی، فرهنگ مشارکت و تجربه سازگاری با محیط، سرمایه‌هایی هستند که علاوه بر بازتاب هویت تاریخی جوامع، در شناخت ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی امروز نیز جایگاه قابل توجهی دارند.

میراث ناملموس یزد، بیش از آنکه در شمار آثار و عناوین ثبت‌شده خلاصه شود، در حضور خود در زندگی مردم، حافظه جمعی، مهارت‌های نسل‌های مختلف و روایت‌های فرهنگی این سرزمین معنا پیدا می‌کند. این میراث زمانی تصویری واقعی از هویت یزد ارائه می‌دهد که فراتر از نام‌ها و عناوین، در بطن زندگی و تجربه تاریخی مردم دیده شود.

این سرزمین تنها با آثار تاریخی ماندگارش شناخته نمی‌شود؛ مردمان آن در گذر زمان، فرهنگ زیستن را در دل اقلیم و تاریخ پرورانده‌اند. مهارت‌ها، آیین‌ها، روایت‌ها و دانش بومی آنان، بخش جدایی‌ناپذیر هویتی است که از گذشته به امروز رسیده و همچنان در زندگی فرهنگی جامعه حضور دارد.

یزد؛ روایت زنده ایران.

انتهای پیام/

    آخرین مطالب

    صالحی‌امیری در بافق:
    یزد در برنامه حمایتی جدی گردشگری کشور قرار دارد

    صالحی‌امیری از گورستان تاریخی گور کافری و موزه آفرینش بهاباد بازدید کرد

    صالحی‌امیری در جشنواره «زعفران و به» بهاباد/ تاکید بر ظرفیت‌های بومی در توسعه گردشگری

    با هدف بررسی ظرفیت‌های میراثی، گردشگری و صنایع‌دستی؛
    صالحی‌امیری وارد یزد شد

    نویسنده و پژوهشگر حوزه رسانه و فرهنگ استان یزد در گفت‌وگو با میراث‌آریا:
    میراث ناملموس یزد، روایت زنده سازگاری انسان با کویر است

    ثبت روز شهرستان اردکان در تقویم رویدادهای گردشگری کشور

    ششمین سفر وزیر میراث‌فرهنگی به یزد؛ بررسی پروژه‌ها و ظرفیت‌های گردشگری و میراثی استان

    دوره آموزشی «آشنایی با دریافت مهر اصالت ملی» در موزه تاروپود یزد برگزار شد

    جشنواره قرمه مهریز؛ فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری شهرستان

    ضرورت تقویت تعامل میراث‌فرهنگی و شهرداری برای تسهیل امور شهروندان در بافت تاریخی ابرکوه

    نخستین جشنواره انار اشکذر با هدف معرفی ظرفیت‌های بومی برگزار شد

    سیدمحمد رستگاری
    بازاندیشی در اقتصاد گردشگری خانوادگی