سیدمحمد رستگاری، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان یزد در یادداشتی نوشت: گاهی تصمیم سفر، پیش از انتخاب مقصد گرفته می‌شود؛ درست زمانی که یک خانواده هزینه رفت‌وآمد، سوخت، عوارض جاده‌ای و پارکینگ را محاسبه می‌کند. در کنار این محاسبه اقتصادی، دغدغه‌های دیگری نیز وجود دارد؛ خستگی مسیر برای کودکان، دشواری جابه‌جایی سالمندان و افراد دارای محدودیت حرکتی و نبود وسیله‌ای مناسب برای…
این موضوع برای مقصدی مانند یزد اهمیت بیشتری دارد؛ استانی که ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی آن در شهرها و شهرستان‌های مختلف پراکنده است و تجربه کامل سفر، گاه به جابه‌جایی میان چند نقطه نیاز دارد. بنابراین، اگر قرار است سفر خانوادگی آسان‌تر و اقتصادی‌تر شود، باید نگاه خود را از معرفی جاذبه‌ها فراتر ببریم و به طراحی شیوه‌های دسترسی به آن‌ها نیز توجه کنیم.
مسئله فقط قیمت سوخت نیست؛ مسئله اقتصاد دسترسی استبر اساس یافته‌های پیمایش ملی گردشگری ایران که داده‌های آن در سال ۱۳۹۶ گردآوری شده است، حدود ۷۲ درصد سفرهای گردشگری با وسیله نقلیه شخصی انجام شده است. این آمار، هرچند تصویر روزآمدی از وضعیت کنونی ارائه نمی‌کند، نشان‌دهنده سهم بالای خودروی شخصی در الگوی سفرهای داخلی در زمان انجام پیمایش است؛ وابستگی‌ای که می‌تواند هزینه استفاده از خودرو را به یکی از عوامل مؤثر در انتخاب مقصد، مدت اقامت و برنامه‌ریزی سفر تبدیل کند.
همچنین پژوهش محمدرضا فرزین با عنوان «بررسی عوامل درآمدی و قیمتی در تقاضای گردشگری داخلی ایران با تأکید بر قیمت سوخت» که در سال ۱۴۰۰ منتشر شده، با بررسی داده‌های فصلی سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۸ نشان می‌دهد قیمت بنزین، تولید ناخالص داخلی واقعی و نرخ ارز حقیقی بر تعداد سفرهای داخلی با اقامت شبانه اثر معنادار داشته‌اند. این یافته اهمیت متغیرهای اقتصادی در تقاضای سفر را نشان می‌دهد؛ هرچند نمی‌توان آن را به معنای اثبات کاهش سفر به استان یزد بر اثر افزایش هزینه سوخت دانست. برای سنجش دقیق سهم این عامل در تغییرات سفر به یزد، به داده‌های مستمر و تفکیک‌شده نیاز داریم.
از این رو، مسئله اصلی را باید در مفهوم گسترده‌تری به نام «اقتصاد دسترسی» جست‌وجو کرد؛ یعنی مجموع هزینه، زمان، آسایش، ایمنی و سهولت رسیدن به مقصد و جابه‌جایی در آن. نگاه اقتصادی به این موضوع به معنای جایگزین‌کردن یک وسیله نقلیه با وسیله‌ای دیگر نیست، بلکه هدف، فراهم‌کردن انتخاب‌های متنوع‌تر و متناسب با توان اقتصادی و نیاز خانواده‌هاست.
از تجربه موجود تا طراحی یک خدمت اقتصادی
تجربه قطار گردشگری «مثلث طلایی» در مسیر شهرهای یزد، شیراز و اصفهان، نمونه‌ای از امکان پیوند حمل‌ونقل ریلی با برنامه بازدید گردشگری است. دومین اجرای این طرح در آبان ۱۴۰۴، با حرکت قطار از یزد و ادامه مسیر در شهرهای مقصد انجام شد. این تجربه را باید نشانه‌ای از ظرفیت سفرهای ترکیبی دانست، نه به‌تنهایی دلیلی برای اثبات توجیه اقتصادی یا پایداری آن. ارزیابی چنین طرح‌هایی نیازمند بررسی میزان تقاضا، ضریب تکمیل ظرفیت، هزینه تمام‌شده و تداوم استقبال در اجراهای بعدی است.
بر این اساس، پیشنهاد محوری، طراحی «الگوی سفر ترکیبی خانوادگی با استفاده از ظرفیت ناوگان موجود» است؛ الگویی که در آن قطار، اتوبوس و ون گردشگری، به‌جای فعالیت‌های جداگانه، اجزای مکمل یک خدمت واحد باشند.در این الگو، قطار می‌تواند جابه‌جایی بین‌شهری را بر عهده بگیرد؛ اتوبوس گردشگری برای مسیرهای پرتردد و برنامه‌های گروهی به کار گرفته شود و ون‌های دارای مجوز، انتقال مسافران از ایستگاه به اقامتگاه، جاذبه‌ها و مسیرهای کوتاه‌تر را پوشش دهند. به این ترتیب، خانواده برای رسیدن به مقصد با چند تصمیم و هزینه پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو نمی‌شود و امکان برنامه‌ریزی سفر از مبدأ تا مقصد را در اختیار دارد.
برای تبدیل این ایده به محصولی قابل عرضه، سه اقدام اجرایی پیشنهاد می‌شود:
۱. طراحی بسته‌های سفر ترکیبی با قیمت نهایی مشخص
دفاتر خدمات مسافرتی مجاز، با همکاری شرکت‌های حمل‌ونقل، بسته‌هایی شامل بلیت قطار یا اتوبوس، انتقال محلی، بازدید از جاذبه‌ها و در صورت نیاز خدمات راهنمای گردشگری طراحی و عرضه کنند. خانواده پیش از خرید، قیمت نهایی و خدمات دریافتی را بداند و بتواند متناسب با بودجه خود، بسته پایه یا خدمات تکمیلی را انتخاب کند.شفافیت قیمت، امکان مقایسه خدمات و کاهش تعدد رزروها از مهم‌ترین مزیت‌های این الگوست. همچنین می‌توان برای خانواده‌ها، بسته‌های ویژه با تخفیف گروهی و شرایط مشخص تعریف کرد؛ مشروط بر آنکه تخفیف‌ها بر پایه محاسبه واقعی هزینه‌ها و توافق میان ارائه‌دهندگان خدمات باشد.
۲. راه‌اندازی ون‌های گردشگری با مدل اقتصادی مبتنی بر تقاضا
ون گردشگری برای گروه‌های کوچک خانوادگی، سالمندان، افراد دارای محدودیت حرکتی و مسیرهایی که استفاده از اتوبوس در آن‌ها توجیه ندارد، گزینه مناسبی است؛ البته نباید فرض کرد اجاره ون در همه شرایط از استفاده از خودروی شخصی ارزان‌تر تمام می‌شود.
راهکار اقتصادی، تجمیع تقاضا و طراحی سفرهای زمان‌بندی‌شده است؛ به‌گونه‌ای که خانواده‌های مختلف بتوانند برای یک مسیر و زمان مشخص ثبت‌نام کنند و هزینه جابه‌جایی میان مسافران تقسیم شود. امکان رزرو اختصاصی نیز برای خانواده‌هایی که به آن نیاز دارند، با قیمت شفاف پیش‌بینی شود.
در این زمینه، استفاده از ظرفیت شرکت‌های حمل‌ونقل مجاز و ناوگان موجود، به‌جای خرید یا ایجاد ناوگان جدید، می‌تواند هزینه اولیه و ریسک مالی اجرای طرح را کاهش دهد.
۳. اجرای اتوبوس‌های خانواده‌گرد در مسیرهای منتخب
در روزهای تعطیل و آخر هفته، می‌توان با سنجش تقاضا، سرویس‌های زمان‌بندی‌شده‌ای را از نقاط مشخص شهری به مقصدهای گردشگری پرتردد راه‌اندازی کرد. فروش بلیت رفت‌وبرگشت، امکان رزرو خانوادگی و هماهنگی برنامه حرکت با ساعت بازدید جاذبه‌ها، به کاهش هزینه و سردرگمی مسافران کمک می‌کند.
آغاز این خدمت باید بر اساس پیش‌فروش بلیت و رسیدن به حدنصاب اقتصادی انجام شود تا از حرکت ناوگان کم‌مسافر و تحمیل هزینه جلوگیری شود. در صورت استقبال، مسیرها و زمان‌های حرکت را می‌توان به‌تدریج توسعه داد.
سفر خانوادگی باید تجربه‌ای کامل و قابل برنامه‌ریزی باشد
کاهش هزینه دسترسی، تنها با انتخاب وسیله نقلیه مناسب محقق نمی‌شود. خانواده باید در مقصد نیز با تجربه‌ای متناسب با نیازهای خود روبه‌رو شود. برای نمونه، در بسته‌های منتخب می‌توان برنامه‌های کوتاه قصه‌گویی برای کودکان، بازدیدهای موضوعی، کارگاه‌های زنده صنایع‌دستی و آشنایی با شیوه تولید محصولات بومی را پیش‌بینی کرد تا سفر برای اعضای مختلف خانواده جذاب و معنادار باشد.
این برنامه‌ها علاوه بر افزایش کیفیت تجربه گردشگر، زمینه معرفی هنرمندان و صنعتگران محلی و ایجاد درآمد برای کسب‌وکارهای کوچک را فراهم می‌کنند. به این ترتیب، بخشی از هزینه سفر در اقتصاد مقصد باقی می‌ماند و منافع گردشگری به گروه‌های بیشتری از جامعه محلی می‌رسد.
همچنین اجرای برنامه‌های محدود و آزمایشی «آخر هفته بدون خودروی شخصی» در مسیرهای مشخص، می‌تواند امکان استفاده از حمل‌ونقل عمومی و خدمات گردشگری را برای خانواده‌ها فراهم کند؛ البته مشروط به آنکه زمان‌بندی، ایمنی، دسترسی، قیمت خدمات و امکان بازگشت مسافران از ابتدا روشن باشد.
از ایده تا اجرا؛ با مسئولیت مشخص و ارزیابی واقعی
برای پرهیز از تبدیل این پیشنهادها به طرح‌هایی مقطعی و پرهزینه، اجرای آزمایشی سه‌ماهه در چند مسیر منتخب پیشنهاد می‌شود. انتخاب مسیرها باید بر پایه ظرفیت جاذبه‌ها، دسترسی ریلی و جاده‌ای، فاصله ایستگاه تا مقصد، تقاضای احتمالی و امکان همکاری بخش خصوصی انجام گیرد.
در این الگو، شرکت‌های حمل‌ونقل مجاز مسئول تأمین ناوگان، راننده، بیمه مسافر، معاینه فنی و رعایت الزامات ایمنی خواهند بود. دفاتر خدمات مسافرتی، طراحی و فروش بسته‌ها، رزرو و پشتیبانی مسافران را بر عهده می‌گیرند. راه‌آهن در هماهنگی ظرفیت و زمان حرکت قطار و شهرداری‌ها در تعیین نقاط مناسب سوار و پیاده‌شدن و تسهیل دسترسی شهری نقش خواهند داشت.
اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیز می‌تواند با هماهنگی دستگاه‌های مرتبط، معرفی ظرفیت‌های گردشگری، پیوند جاذبه‌ها به برنامه سفر، تسهیل ارتباط میان فعالان گردشگری و پایش کیفیت تجربه گردشگر را دنبال کند؛ بی‌آنکه وظایف قانونی نهادهای متولی حمل‌ونقل و صدور مجوزها با یکدیگر تداخل پیدا کند.
اصل اقتصادی طرح نیز باید روشن باشد
در مرحله نخست، استفاده از ظرفیت ناوگان و زیرساخت موجود، فروش پیش از اجرا و مشارکت شرکت‌های خصوصی در اولویت قرار گیرد. توسعه ناوگان یا تخصیص منابع جدید، تنها پس از سنجش تقاضا و احراز توجیه اقتصادی انجام شود. به این ترتیب، هزینه‌های ثابت و ریسک مالی طرح کنترل خواهد شد.
موفقیت اجرای آزمایشی نیز باید با شاخص‌های قابل اندازه‌گیری سنجیده شود؛ از جمله تعداد مسافران، ضریب تکمیل ظرفیت، هزینه جابه‌جایی هر نفر، تعداد رزروهای خانوادگی، میزان فروش بسته‌های ترکیبی، رضایت مسافران، نرخ تکرار خرید و نقطه سربه‌سر هر سفر. همچنین بررسی میزان درآمد ایجادشده برای کسب‌وکارهای محلی و مقایسه هزینه بسته ترکیبی با سفر مستقل خانوادگی، به تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای ادامه یا اصلاح طرح کمک می‌کند.
این ارزیابی مشخص خواهد کرد کدام مسیرها، خدمات و شیوه‌های قیمت‌گذاری قابلیت تداوم و توسعه دارند و کدام‌یک به بازنگری نیازمندند. به این ترتیب، توسعه خدمات بر پایه شواهد و تقاضای واقعی انجام می‌شود، نه صرفاً بر اساس پیش‌بینی‌های اولیه.
دسترسی آسان؛ حلقه تکمیل زنجیره گردشگری
رونق گردشگری تنها با افزایش تعداد جاذبه‌های معرفی‌شده یا توسعه زیرساخت‌های اقامتی محقق نمی‌شود؛ بلکه به کیفیت ارتباط میان مقصد، خدمات حمل‌ونقل و توان اقتصادی مسافران نیز وابسته است.
استان یزد با برخورداری از میراث تاریخی و فرهنگی ارزشمند، جاذبه‌های طبیعی و ظرفیت‌های متنوع در شهرها و شهرستان‌ها، می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی و زیرساخت‌های موجود، الگوهای اقتصادی و متنوعی برای تسهیل سفر طراحی کند.
حرکت در این مسیر، بیش از آنکه به ایجاد ساختارهای جدید وابسته باشد، به هماهنگی خدمات موجود، شناخت تقاضای واقعی، قیمت‌گذاری شفاف و ارزیابی مستمر نیاز دارد. پیوند دادن حمل‌ونقل، اقامت، بازدید و تجربه‌های فرهنگی در قالب بسته‌های قابل انتخاب، می‌تواند هم هزینه و دشواری برنامه‌ریزی سفر را کاهش دهد و هم فرصت بیشتری برای فعالیت اقتصادی در مقصدهای گردشگری فراهم کند.
آینده گردشگری تنها به مقصدهای جذاب‌تر وابسته نیست؛ به مسیرهایی نیز وابسته است که رسیدن به آن مقصدها را برای خانواده‌ها آسان‌تر، ایمن‌تر و اقتصادی‌تر می‌کنند.
انتهای پیام/
