سیدمحمد رستگاری مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان یزد به مناسبت روز جهانی مسجد در یادداشتی نوشت: یزد را اگر از فراز تاریخ بنگریم، تنها شهری از خشت و گل، بادگیر و قنات نیست؛ شهری است که بخشی از هویت خود را در مسجدهایش حفظ کرده است؛ بناهایی که در طول قرنها، همزمان با تغییر سیمای شهر و دگرگونیهای اجتماعی، همچنان بخشی از…
استان یزد بیش از ۲۰۰ مسجد تاریخی را در خود جای داده است؛ گسترهای ارزشمند که از بناهای شاخص شهری تا مسجدهای محلهای و روستایی امتداد دارد. مسجد جامع یزد، مسجد امیر چقماق، مسجد جامع فهرج، مسجد باغ گندم، مسجد برخوردار، مسجد جامع خویدک، مسجد جامع ابرندآباد، مسجد چهل محراب، مسجد حظیره، مسجد شاهطهماسب، مسجد سلطان شیخداد، مسجد شهابالدین طراز، مسجد فهادان و مسجد میرخضرشاه، تنها بخشی از این مجموعه ارزشمند هستند.
این تعدد و تنوع، یک واقعیت مهم را پیش روی ما قرار میدهد: مسجد در یزد یک بنای منفرد نیست؛ یک جریان تاریخی است.
جریانی که در آن معماری، ایمان، هنر، دانش ساخت، فرهنگ محله، نظام اجتماعی و حتی شرایط اقلیمی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و طی سدهها، چهرهای منحصربهفرد از معماری مذهبی را در این سرزمین شکل دادهاند.
از همین منظر، روز جهانی مسجد برای یزد صرفاً یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای بازاندیشی در جایگاه این بناها و مسئولیتی که امروز در قبال آنها بر عهده داریم.
در میان این میراث گسترده، مسجد جامع یزد جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که نام آن با هویت تاریخی شهر گره خورده و یکی از شاخصترین عناصر بافت تاریخی یزد به شمار میرود. بافت تاریخی شهر یزد در سال ۲۰۱۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و مسجد جامع از عناصر مهم تاریخی و معماری این مجموعه است.
مسجد جامع یزد را نمیتوان تنها از منظر شکوه ظاهری آن دید. ارزش این بنا در پیوند میان اجزای معماری، هنرهای وابسته به معماری و جایگاه آن در ساختار تاریخی شهر معنا پیدا میکند. صحن، ایوان، گنبدخانه، شبستانها، محراب، منارهها، کتیبهها و آرایههای کاشی، هر یک بخشی از این روایت هستند؛ روایتی که در آن معماری فقط برای ساختن یک بنا به کار نرفته، بلکه برای ایجاد فضایی متناسب با نیازهای مذهبی، اجتماعی و اقلیمی جامعه شکل گرفته است.
مسجد جامع یزد، از این منظر، یک «اثر تاریخی» صرف نیست؛ یک سند معماری زنده است.
سندی که به ما نشان میدهد چگونه دانش معماری در طول زمان انباشته شده، چگونه هنر کاشیکاری و آجرکاری به معماری معنا داده و چگونه یک بنای مذهبی توانسته در متن شهر، جایگاهی ماندگار پیدا کند.
اما اگر مسجد جامع یزد را یکی از جلوههای بلوغ و شکوه معماری مسجد ایرانی بدانیم، مسجد جامع فهرج ما را به یکی از نخستین فصلهای این روایت میبرد.
فهرج، برای تاریخ معماری ایران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مسجد جامع آن از نمونههای بسیار کهن معماری مسجد در ایران به شمار میرود و در پرونده پیشنهادی «مسجد ایرانی» یونسکو نیز در کنار مسجد جامع یزد قرار گرفته است. یونسکو این مجموعه را با هدف نمایش تحول تاریخی و ویژگیهای معماری مسجد ایرانی معرفی کرده است.
اهمیت مسجد جامع فهرج فقط در قدمت آن خلاصه نمیشود. این بنا برای شناخت چگونگی شکلگیری و تحول معماری مسجد در ایران، یک سند ارزشمند است. استفاده از مصالح بومی و ساختار معماری ساده و در عین حال دقیق آن، نشان میدهد که معماری ایرانی چگونه توانسته تجربههای پیشین خود را با نیازهای دوره اسلامی پیوند دهد.
در فهرج، خشت و گل صرفاً مصالح ساختمانی نیستند؛ بخشی از زبان معماری هستند. معماری بنا با اقلیم و امکانات محیطی ارتباط دارد و همین ویژگی، آن را به نمونهای ارزشمند برای مطالعه رابطه میان میراث، محیط و دانش بومی تبدیل میکند.
از مسجد جامع فهرج تا مسجد جامع یزد، قرنها فاصله تاریخی وجود دارد؛ اما میان این دو بنا یک پیوند عمیق برقرار است: هر دو بخشی از روندی هستند که طی آن مسجد ایرانی، متناسب با فرهنگ، اقلیم، فناوری و نیازهای جامعه، شکل گرفته و تکامل یافته است.
و اینجاست که اهمیت بیش از ۲۰۰ مسجد تاریخی استان یزد آشکارتر میشود.
هر یک از این بناها، یک نقطه از این زنجیره تاریخی هستند. مسجد امیر چقماق در متن یک مجموعه شهری و در پیوند با میدان، بازار و دیگر عناصر تاریخی شکل گرفته است؛ مسجد حظیره بخشی از حافظه مذهبی و تاریخی شهر را روایت میکند؛ مسجدهای فهادان، شیخداد، باغ گندم و دیگر محلههای تاریخی، رابطه مسجد و ساختار محله را نشان میدهند و مسجدهای تاریخی روستاهایی همچون فهرج، خویدک و ابرندآباد، روایت دیگری از پیوند معماری مذهبی با زیست بومی و اجتماعی مناطق مختلف استان ارائه میکنند.
این تنوع، برای ما یک فرصت بزرگ فرهنگی است.
اگر هر مسجد را تنها یک بنای تاریخی ببینیم، بخشی از ارزش آن را از دست دادهایم؛ اما اگر آن را بهعنوان یک «سند زنده از تاریخ جامعه» ببینیم، ظرفیتهای تازهای برای حفاظت، پژوهش، آموزش و گردشگری فرهنگی پیش روی ما قرار خواهد گرفت.
نگاه ما در میراثفرهنگی نیز باید از حفاظت صرف کالبدی فراتر برود. مرمت، ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما مرمت زمانی به نتیجه واقعی میرسد که با شناخت دقیق ارزشهای اثر، رعایت اصالت، استفاده از روشها و مصالح سازگار و بهرهگیری از دانش متخصصان و استادکاران همراه باشد.
در کنار مرمت، معرفی علمی این بناها نیز اهمیت دارد. مسجد تاریخی نباید تنها در قاب یک تصویر گردشگری دیده شود. باید داستان آن، معماری آن، کتیبههای آن، شیوه ساخت آن، ارتباطش با محله و نقشی که در زندگی مردم داشته است، برای نسل امروز روایت شود.
از سوی دیگر، ظرفیت گردشگری فرهنگی این مجموعه نیز قابل توجه است. گردشگری امروز بیش از آنکه تنها به دنبال تماشای یک بنا باشد، به دنبال تجربه و شناخت است. مساجد تاریخی یزد میتوانند بخشی از مسیرهای فرهنگی شهر و استان باشند؛ مسیرهایی که در آنها گردشگر نه فقط یک معماری زیبا، بلکه تاریخ شکلگیری شهر، دانش معماری ایرانی و سبک زندگی مردم را تجربه کند.
این نگاه، البته به معنای تبدیل مساجد تاریخی به صرفاً مقصد گردشگری نیست. اصل نخست، حفاظت از شأن و کارکرد فرهنگی و مذهبی بناست و گردشگری باید در خدمت حفاظت و معرفی درست میراث قرار گیرد.
مسئولیت ما در برابر این میراث، تنها حفظ آنچه از گذشته به ما رسیده نیست؛ بلکه باید بتوانیم این میراث را با کمترین آسیب و بیشترین شناخت به آینده منتقل کنیم.
در این میان، مسجد جامع یزد و مسجد جامع فهرج دو نشانه مهم از یک مسیر تاریخی هستند؛ یکی روایتگر شکوه و تکامل معماری مسجد ایرانی در بستر یک شهر تاریخی جهانی و دیگری گواهی ارزشمند بر نخستین فصلهای این تحول.
میان این دو، صدها مسجد تاریخی دیگر در استان ایستادهاند؛ بناهایی که هر کدام بخشی از یک روایت بزرگتر را در خود حفظ کردهاند.
میراث مسجد در یزد، میراث خشت و آجر و کاشی بهتنهایی نیست؛ میراث اندیشه، هنر، مهارت، ایمان، حافظه و زندگی است.
روز جهانی مسجد، برای ما فرصتی است تا این میراث را دوباره ببینیم؛ نه فقط با نگاه به گذشته، بلکه با پرسش از آینده: چگونه میتوانیم این بناها را چنان حفاظت کنیم که نسلهای بعد نیز بتوانند ارزش آنها را لمس کنند، تاریخشان را بشناسند و از دانشی که در ساخت و تداوم آنها نهفته است، بهره ببرند؟
پاسخ، در پیوند میان حفاظت علمی، مرمت اصولی، پژوهش، معرفی شایسته، مشارکت جامعه محلی و نگاه مسئولانه به گردشگری فرهنگی نهفته است.
یزد امروز میراثی را در اختیار دارد که کمتر شهری در ایران از چنین تنوع و تداومی برخوردار است. بیش از ۲۰۰ مسجد تاریخی، بیش از ۲۰۰ روایت از رابطه انسان با معماری، جامعه و معنویتاند؛ روایتهایی که برخی در قامت بناهای باشکوه شهری و برخی در سادگی مسجدهای محله و روستا باقی ماندهاند.
ما وظیفه داریم این روایتها را حفظ کنیم؛ نه آنکه آنها را در گذشته متوقف کنیم، بلکه کمک کنیم ارزشهایشان در زندگی امروز نیز شناخته شود.
مسجد جامع یزد، شکوه یک میراث ماندگار است؛ مسجد جامع فهرج، حافظه یکی از کهنترین فصلهای معماری اسلامی ایران؛ و صدها مسجد تاریخی دیگر، حلقههای زنجیرهای هستند که هویت فرهنگی یزد را به گذشته و آینده پیوند میدهند.
در روز جهانی مسجد، پاسداشت این بناها در حقیقت پاسداشت بخشی از هویت یزد است؛ هویتی که در خشتهای کهن، در نقش کاشیها، در خطوط کتیبهها و در خاطره مردمی که قرنها با این بناها زیستهاند، همچنان زنده است.
مسجد در یزد فقط بخشی از تاریخ نیست؛ بخشی از آینده فرهنگی یزد نیز هست.
و مسئولیت ما این است که این نبض تاریخی، همچنان برای نسلهای آینده بتپد.
انتهای پیام/
