الهه خاکباز الوندیان، رئیس گروه موزههای ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان یزد در یادداشتی نوشت: در شهری که حیات آن قرنها با رشتههای پنهان آب در دل زمین گره خورده است، موزه آب و قنات اردکان با روایتی زنده از یکی از کهنترین دستاوردهای مهندسی ایران، بار دیگر پذیرای علاقهمندان به میراث فرهنگی و گردشگران شده است.
این موزه که در خانهای تاریخی در محله چرخاب اردکان راهاندازی شده، تنها محلی برای نمایش اشیا نیست، بلکه فضایی است که بازدیدکنندگان را با فرهنگ، دانش و شیوه زندگی مردمان کویر پیوند میدهد، شکلگیری این موزه، نشان از سالها علاقه و تلاش جواد قانعی، از اهالی محله تاریخی چرخاب اردکان است.
او از مقنیان با تجربه اردکان است که از کودکی با فضای قنات و فنون سنتی مقنیان آشنا بوده، طی سالها مجموعهای ارزشمند از ابزارهای سنتی حفر قنات، دستنوشتهها، نقشهها، اسناد و تصاویر تاریخی مرتبط با این میراث را گردآوری کرده است؛ مجموعهای که امروز بخشی از دانش و تجربه نسلهای گذشته را به نسل امروز منتقل میکند.
جواد قانعی بخشی از خانه تاریخی خود را به موزه آب و قنات اختصاص داده است؛ خانهای که افزون بر معماری اصیل خود، ویژگی منحصربهفرد دیگری نیز دارد؛ مسیر یک قنات واقعی از زیر آن عبور میکند و بازدیدکنندگان میتوانند از این فضای تاریخی نیز دیدن کنند.
قنات تاریخی مورتین با قدمتی حدود ۸۰۰ سال، بخشی از تجربه بازدید از این موزه را شکل میدهد و امکان آشنایی نزدیک با ساختار و عملکرد قنات را فراهم میکند.
هدف از ایجاد این موزه، حفاظت از میراث قنات، انتقال دانش بومی، ترویج گردشگری فرهنگی پایدار و افزایش مشارکت جامعه محلی در پاسداشت این میراث ارزشمند عنوان شده است. این مجموعه علاوه بر کاربری فرهنگی، امکانات اقامتی نیز دارد تا گردشگران بتوانند در فضایی سنتی، تجربهای نزدیکتر از زندگی بومی مردم کویر داشته باشند.
آنچه موزه آب و قنات اردکان را از بسیاری از موزههای مشابه متمایز میکند، تکیه آن بر روایت زنده است. در این موزه، روایت تنها به تابلوها و ویترینها محدود نمیشود، بلکه دانش شفاهی و تجربه شخصی جواد قانعی به عنوان روایتگر و حافظ این میراث، بخش مهمی از تجربه بازدید را تشکیل میدهد و مخاطب را با جنبههای فنی، فرهنگی و انسانی حفر قنات آشنا میکند.
در کنار نمایش ابزارهای سنتی، اسناد، تصاویر و دستنوشتههای قدیمی، بازدید از مسیر واقعی قنات فرصتی کمنظیر برای تجربه مستقیم فضای زیرزمینی آن فراهم میکند؛ جایی که بازدیدکنندگان خنکی، رطوبت، سکوت و تاریکی قنات را از نزدیک لمس میکنند و درکی عمیقتر از شیوه سازگاری ایرانیان با اقلیم خشک به دست میآورند.
همین تجربه حسی، موزه را از یک فضای صرفاً نمایشگاهی فراتر برده و آن را به زمینهای برای روایت فرهنگ آب و زندگی در کویر تبدیل کرده است.
موزه آب و قنات در محله تاریخی چرخاب اردکان و در مسیر دسترسی از بلوار بهشتی و میدان بسیج قرار گرفته است. نزدیکی این مجموعه به دیگر جاذبههای تاریخی شهر، ازجمله مسجد جامع اردکان و بافت تاریخی، آن را به یکی از حلقههای مهم مسیر گردشگری فرهنگی این شهرستان تبدیل کرده است.
تلفیق معماری سنتی، روایت مردمی، تجربه حسی و نمایش مستند میراث قنات، موزه آب و قنات اردکان را به الگویی ارزشمند برای احیای میراث فرهنگی، انتقال دانش بومی و توسعه گردشگری فرهنگی پایدار در قلب کویر ایران بدل کرده است.
