به مناسبت اول شهریور، روز ملی یزد، مستند «ایساتیس» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی علیرضا دهقان، با همکاری انجمن ایران‌شناسی و کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم) و در خانه سینما، سالن تمدن، به نمایش درآمد.
به گزارش روابط‌عمومی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی یزد، در ابتدای این برنامه، مرجان حاجی رحیمی، مدیر روابط عمومی ایکوم، ضمن خوشامدگویی به حاضران، با اشاره به نام‌گذاری اول شهریور به‌عنوان روز ملی یزد، از پیام شمس‌الدینی، عضو هیئت‌مدیره انجمن ایران‌شناسی و مدیر شاخه یزد، دعوت کرد درباره پیشینه این نام‌گذاری و دلایل انتخاب این تاریخ توضیح دهد.
پیشینه نام‌گذاری اول شهریور به‌عنوان روز یزد
پیام شمس‌الدینی در ابتدای سخنان خود از ایکوم و میر احمد محیط طباطبایی بابت فراهم کردن فرصت برگزاری این برنامه تشکر کرد.
«طالع سنبله» و روز اول شهریور
پیام شمس‌الدینی در ادامه به پژوهش‌های خود درباره تاریخ پزشکی، بیماری‌ها و داروشناسی کهن در شهر یزد اشاره کرد؛ پژوهشی که به گفته او در اوایل دهه ۱۳۸۰ و به سفارش فرهنگستان علوم پزشکی انجام شده است.
او یزد را ازجمله شهرهای استثنایی ایران از منظر تاریخ‌نگاری دانست و به سه منبع مهم تاریخی درباره این شهر، یعنی «تاریخ یزد»، «تاریخ جدید یزد» و «جامع مفیدی» اشاره کرد.
به گفته شمس‌الدینی، در صفحات نخست این منابع، روایت‌هایی درباره بنیان‌گذاری شهر یزد و ارتباط آن با یزدگرد مطرح‌شده است. در یکی از این روایت‌ها آمده است: «منجمان به طالع سنبله یزد را بنا کرده‌اند.»
شمس‌الدینی با توضیح مفهوم «طالع سنبله» در نظام نجومی و تقویمی، بیان کرد که سنبله معادل شهریور است و قرار گرفتن بنیان شهر در طالع سنبله، به اول شهریور اشاره دارد. از این منظر، انتخاب اول شهریور به‌عنوان روز یزد، ریشه در روایت تاریخی و نجومی درباره بنیان‌گذاری شهر دارد.
او در ادامه تأکید کرد: این شیوه نام‌گذاری را می‌توان در مورد دیگر شهرهای تاریخی ایران نیز بررسی کرد و نمونه اصفهان را مورد اشاره قرار داد؛ شهری که در سنت‌های تاریخی و فرهنگی، با طالع قوس و ماه آذر پیوند داده شده است.
آغاز برنامه‌های روز یزد
در ادامه برنامه، از علیرضا دهقان، مستندساز و کارگردان فیلم «ایساتیس»، دعوت شد درباره روند تولید این مستند صحبت کند.
روند تولید مستند «ایساتیس»
علیرضا دهقان در ابتدای سخنان خود ضمن تشکر از برگزارکنندگان برنامه و حاضران، درباره روند تولید «ایساتیس» گفت: پژوهش این مستند از حدود سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ آغاز شده و فیلم‌برداری آن از اوایل سال ۱۳۹۶ ادامه یافته است.
به گفته دهقان، بخش عمده فیلم‌برداری در سال ۱۴۰۰ انجام شد و تولید فیلم طی چند سال و با تصویربرداری از موقعیت‌ها، مناسبت‌ها و مکان‌های مختلف مرتبط با موضوع مستند ادامه پیدا کرد.
دهقان گفت: فیلم در سال ۱۴۰۰ آماده شد؛ دوره‌ای که هم‌زمان با همه‌گیری کرونا بود و شرایط اکران را با دشواری‌هایی مواجه کرد. پس از آن، «ایساتیس» در سینماهای هنر و تجربه به نمایش درآمد و امکان دیده‌شدن آن در کنار آثار سینمایی و مستند دیگر فراهم شد.
نمایش «ایساتیس» در خارج از ایران
دهقان در بخش دیگری از سخنان خود به نمایش فیلم در خارج از ایران اشاره کرد و گفت که این اثر در شهرهای مختلف خارج از کشور نیز تجربه اکران داشته است.
دهقان در پایان سخنان خود بر اهمیت معرفی ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و تمدنی یزد از طریق سینما و مستند تأکید کرد.
سینمای مستند؛ ثبت حافظه و هویت شهر
در ادامه برنامه، میر احمد محیط طباطبایی، مدیر ایکوم ایران، با اشاره به جایگاه سینمای مستند در ثبت زندگی اجتماعی، فرهنگی و تاریخی جوامع، بر اهمیت این‌گونه سینمایی در ثبت هویت محلی تأکید کرد.
او افزود: سینمای مستند، در پیوند مستقیم با محیط و جامعه‌ای که در آن فعالیت می‌کند، می‌تواند تصویری از روندهای اجتماعی و فرهنگی یک منطقه ارائه دهد و بخشی از توسعه‌یافتگی و تحولات آن جامعه را به تصویر بکشد.
از این منظر، هر فیلم مستند را می‌توان نوعی «موزه» دانست؛ چراکه دوربین مستند می‌تواند آنچه را امروز در دیوارها، کوچه‌ها، بناها، فضاهای شهری و شیوه زندگی مردم وجود دارد، برای آینده ثبت و حفظ کند.
در این میان، فیلم مستندی که بر یک محله، یک شهر یا یک موقعیت مشخص تمرکز می‌کند، فراتر از ثبت صرف یک تصویر، می‌تواند به سندی ارزشمند برای شناخت یک دوره تاریخی تبدیل شود. چنین آثاری این امکان را فراهم می‌کنند که مخاطب از زاویه‌ای متفاوت با یک شهر و میراث آن مواجه شود.
یزد؛ از میراث تاریخی تا مفهوم شهر خلاق
محیط طباطبایی در ادامه، موضوع جایگاه یزد در میان شهرهای ثبت‌شده در یونسکو و مفهوم «شهر خلاق» مطرح کرد.
از این منظر، یکی از چالش‌های یزد این است که بخش تاریخی شهر واجد ارزش‌های شناخته‌شده جهانی است، اما در بخش جدید شهر، این تداوم و پیوند با گذشته تا اندازه زیادی آسیب دیده است.
چالش توسعه شهری و تخریب بافت تاریخی
در ادامه به تحولات شهری یزد، به‌ویژه از اوایل دهه ۱۳۷۰، اشاره شد؛ دوره‌ای که تخریب بافت‌های تاریخی در بسیاری از شهرهای ایران به یک بحران جدی تبدیل شده بود.
این وضعیت نشان می‌داد که اگر قرار باشد یزد تنها به گذشته تاریخی خود متکی باشد، اما در توسعه معاصر نتواند این میراث را حفظ و با نیازهای امروز پیوند دهد، فاصله میان «یزد تاریخی» و «یزد معاصر» بیشتر خواهد شد.
آغاز روند احیای بافت تاریخی یزد
او در ادامه، به دوره‌ای در میانه دهه ۱۳۷۰ و اقدامات انجام‌شده برای تغییر رویکرد مدیریت شهری و میراث فرهنگی یزد اشاره کرد.
در این دوره، احیای بافت تاریخی به‌عنوان یکی از محورهای اصلی مورد توجه قرار گرفت و تلاش شد به‌جای تمرکز صرف بر توسعه جدید شهری، ظرفیت‌های موجود در بافت تاریخی نیز مورد استفاده و حفاظت قرار گیرد.
این روند به‌تدریج زمینه‌ای فراهم کرد تا بخش‌هایی از بافت تاریخی یزد که در معرض فراموشی یا تخریب قرار گرفته بودند، دوباره مورد توجه قرار گیرند.
یکی از ویژگی‌های مهم این روند، مشارکت مردم و بخش خصوصی در احیای خانه‌ها و بناهای تاریخی بود. با افزایش آگاهی نسبت به ارزش اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی این بناها، بخشی از مردم یزد به حفاظت و احیای خانه‌های تاریخی روی آوردند.
نقش مردم در حفاظت از میراث
در ادامه سخنان، بر اهمیت نقش مردم در حفاظت از میراث فرهنگی تأکید شد.
در حوزه میراث فرهنگی، سرمایه‌گذاری لزوماً به معنای تهدید میراث نیست. تفاوت مهمی میان سرمایه‌گذاری‌ای که صرفاً به دنبال سود کوتاه‌مدت است و سرمایه‌گذاری‌ای که ارزش تاریخی و فرهنگی یک بنا را درک می‌کند، وجود دارد.
محیط طباطبایی گفت: سرمایه‌گذاری که با شناخت و توجه به ارزش میراث انجام شود، می‌تواند به یکی از ابزارهای مؤثر حفاظت تبدیل شود.
در یزد نیز بخشی از روند احیای بافت تاریخی، حاصل ورود مردم و سرمایه‌گذاران محلی به این حوزه بوده است. زمانی که ارزش خانه‌ها، بناها و فضاهای تاریخی برای مردم آشکار شد، نگهداری و احیای آن‌ها به‌تدریج از یک وظیفه صرفاً دولتی به یک مسئولیت اجتماعی و مردمی تبدیل شد.
