آسیاب های آبی در کویر یزد هنوز زنده اند

آسیاب که نام دیگر آن «طاحونه» می‌باشد، در نقاط مختلف جهان به صورتهای متفاوتی وجود دارد و برای آرد کردن گندم و غلات دیگر جهت تهیه نان و مصارف مختلف از آن استفاده می‌شد . آسیاب های آبی از جمله آثار تاریخی این استان محسوب می شود که معمولا در کنار آبادی ها و بر سر راه قنات ها ساخته شده اند.آسیاب دستی آن در منازل قدیمی یزد ، با دو سنگ مسطح وجود دارد که بر روی هم قرار می‌گیرند. دسته‌ای به سنگرویین متّصل است که با دست چرخانده می‌شوند و نام این نوع آسیاب، دستاس است که بدان «آردچی» و «آرچی» نیز می‌گویند. ساختمان داخلی آسیاب دارای چند اتاق جهت استراحت آسیابان و انبار گندمهایی که باید آرد شود ، می باشد. قدیمی ترین آسیاب این استان ، آسیاب آبی اشکذر می باشد که قدمت آن مربوط به دوران ایلخانی است.این آسیاب یکی از ۱۰ آسیاب ثبتی استان است که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و از ویژگی های منحصر به فرد آن می توان به مقرنس کاری فضای اصلی ، نقوش هندسی در اطراف دیواره ها ، آجر کاری ظریف در محوطه اصلی آسیاب و صحن مثمن آن می باشد.هر آسیاب دارای قسمت های مختلفی است که عمده ترین قسمت آن «تنوره» است که به صورت مخروطی وارونه طراحی می شد ، به گونه ای که آب ذخیره شده در آن از روزنه ای کوچک با فشار پره ها ،سنگ آسیاب را حرکت می داد. فضای اصلی آسیاب ها در دل زمین جای دارد و بخش نمایان آن شامل نورگیرها و ورودی آسیاب است . از دیگر قسمت های آسیاب می توان به سنگ زیرین و زبرین اشاره کرد که سنگ زیرین آن بسیار مقاوم تر است.آسیاب های آبی از جمله جاذبه های تاریخی این استان به شمار می رود .از میان آسیاب های معروف استان می توان به آسیاب های سنگ سیاه ده آباد، بیده، باغستان، گرمسیر تفت، دو سنگی محمد آباد میبد، تفت ،ندوشن و علی آباد اشاره کرد.گفتنی است: در حال حاضر آسیاب گرمسیر تفت فعال است و به عنوان یک جاذبه خاص اکوتوریستی محسوب می شود.