کنترل موریانه‌های زیرزمینی بنای بقعه‌ی سید شمس ‌الدین

چکیده:

بقعه‌ی سید شمس الدین یکی از بناهای دوره‌ی ایلخانیان می‌باشد که در محله چهارمنار شهر تاریخی یزد قرار دارد. این بنای تاریخی مانند اکثر بناهای قدیمی شهر یزد شدیداٌ مورد حمله موریانه‌های زیرزمینی (Subterranean termites)قرار گرفته است. جهت کنترل موریانه‌های زیرزمینی این بنا با استفاده از سیستم طعمه‌گذاری (Baiting system)، تعداد ۴۰۰ تله (In- ground stations)در اطراف ساختمان نصب گردید. تله‌ها بطور هفتگی مورد بازدید قرارمی‌گرفتند. هر تله‌ای که مورد حمله موریانه قرار می‌گرفت طعمه داخل آن که از قطعات مقوا تشکیل شده بود با طعمه مسموم تعویض می‌گردید. طعمه مسموم (Bait)از مقواهایی به طول ۲۵ سانتیمتر و عرض ۷ سانتیمتر تشکیل شده بودند که در آنها یکی از مواد شیمیایی اسید بوریک، هگزافلومارون و هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن به ترتیب با نسبت‌های ۱ درصد، ۳۰۰ پی‌پی‌ام و ۱۵۰ پی‌پی‌ام+۱۵۰ پی‌پی‌ام ابقاء شده بودند. جهت بررسی میزان کارایی سیستم طعمه گذاری بر روی جمعیت موریانه‌های زیرزمینی، ۲ شاخص مورد توجه قرار گرفت. اولین شاخص عبارت بود از چگونگی روند آلودگی جدید (New active stations). داده‌ها نشان می‌دهند که آلودگی جدید با یک نوسان جزیی تا بازدید هفتم سیر صعودی دارد ( حداکثر ۲۴ آلودگی جدید) و سپس سیر نزولی آن شروع می‌شود، بطوریکه در بازدید بیست و هفتم به صفر می‌رسد. دومین شاخص عبارت بود از چگونگی روند تله‌های فعال (Alive active stations). منحنی نله‌های فعال تا بازدید هشتم روندی صعودی داشت (حداکثر ۹۹ تله) و پس از آن روند نزولی پیدا نمود، بطوریکه در بازدید بیست و هشتم تعداد تله‌های فعال به حداقل خود (۹ تله) رسید. نکته بسیار قابل توجه در این بررسی همبستگی نسبتاٌ زیاد بین متغیرهای تله فعال و آلودگی جدید می‌باشد (r= 0.77). از این همبستگی چنین استنباط می‌گردد که در اثر تاثیر طعمه‌های مسموم، جمعیت موریانه‌ها در داخل کلنی‌ها بتدریج کاهش می‌یابد. در نتیجه حمله به تله‌ها (Monitoring stations)نیز سیر نزولی پیدا می‌کند. در محل مورد مطالعه ۳ گونه موریانه با نام‌های علمی Anacanthotermes vegans (Hagen)( از خانواده HodotermitidaeMicrocerotermes sp.و Amitermes vilis Silvestri(از خانواده Termitidae) مورد شناسایی قرار گرفت. با توجه به تعداد تله‌های فعالی که توسط هر گونه مورد حمله قرار گرفته بودند، A. vilisبه عنوان گونه غالب تعیین گردید.

کنترل موریانه‌های زیرزمینی بنای بقعه‌ی سید شمس الدین در شهرتاریخییزد با استفاده از سیستم طعمه‌گذاری

رحیم غیورفر۱، سپیده پورمحمدی۲ و لیلی حسن‌آبادی۲

 

 

۱- تهران، مؤسسه تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی، بخش تحقیقات رده‌بندی حشرات، صندوق پستی ۱۴۵۴-۱۹۳۹۵: ghayourfar@ppdri.ac.ir

 

۲- یزد، پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد، آزمایشگاه موریانه‌ها و سایر عوامل خسارتزا به بناهای تاریخی

 

 

 

Subterranean termites control of Bogh-e Seid Shamsoddin in historical city of Yazd with baiting system

R. Ghayourfar1, S. PoorMohammadi2 and L. Hasanabad2i

 

 

۱- Insect Taxonomy Research Department, Plant pests & Diseases Research Institute, P.O.Box 1454, Tehran 19395, Iran.

 

۲- Laboratory of Termites and others Historical Buildings, Injurious Pests, Yazd Cultural Heritage Department,

چکیده:

بقعه‌ی سید شمس الدین یکی از بناهای دوره‌ی ایلخانیان می‌باشد که در محله چهارمنار شهر تاریخی یزد قرار دارد. این بنای تاریخی مانند اکثر بناهای قدیمی شهر یزد شدیداٌ مورد حمله موریانه‌های زیرزمینی (Subterranean termites)قرار گرفته است. جهت کنترل موریانه‌های زیرزمینی این بنا با استفاده از سیستم طعمه‌گذاری (Baiting system)، تعداد ۴۰۰ تله (In- ground stations)در اطراف ساختمان نصب گردید. تله‌ها بطور هفتگی مورد بازدید قرارمی‌گرفتند. هر تله‌ای که مورد حمله موریانه قرار می‌گرفت طعمه داخل آن که از قطعات مقوا تشکیل شده بود با طعمه مسموم تعویض می‌گردید. طعمه مسموم (Bait)از مقواهایی به طول ۲۵ سانتیمتر و عرض ۷ سانتیمتر تشکیل شده بودند که در آنها یکی از مواد شیمیایی اسید بوریک، هگزافلومارون و هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن به ترتیب با نسبت‌های ۱ درصد، ۳۰۰ پی‌پی‌ام و ۱۵۰ پی‌پی‌ام+۱۵۰ پی‌پی‌ام ابقاء شده بودند. جهت بررسی میزان کارایی سیستم طعمه گذاری بر روی جمعیت موریانه‌های زیرزمینی، ۲ شاخص مورد توجه قرار گرفت. اولین شاخص عبارت بود از چگونگی روند آلودگی جدید (New active stations). داده‌ها نشان می‌دهند که آلودگی جدید با یک نوسان جزیی تا بازدید هفتم سیر صعودی دارد ( حداکثر ۲۴ آلودگی جدید) و سپس سیر نزولی آن شروع می‌شود، بطوریکه در بازدید بیست و هفتم به صفر می‌رسد. دومین شاخص عبارت بود از چگونگی روند تله‌های فعال (Alive active stations). منحنی نله‌های فعال تا بازدید هشتم روندی صعودی داشت (حداکثر ۹۹ تله) و پس از آن روند نزولی پیدا نمود، بطوریکه در بازدید بیست و هشتم تعداد تله‌های فعال به حداقل خود (۹ تله) رسید. نکته بسیار قابل توجه در این بررسی همبستگی نسبتاٌ زیاد بین متغیرهای تله فعال و آلودگی جدید می‌باشد (r= 0.77). از این همبستگی چنین استنباط می‌گردد که در اثر تاثیر طعمه‌های مسموم، جمعیت موریانه‌ها در داخل کلنی‌ها بتدریج کاهش می‌یابد. در نتیجه حمله به تله‌ها (Monitoring stations)نیز سیر نزولی پیدا می‌کند. در محل مورد مطالعه ۳ گونه موریانه با نام‌های علمی Anacanthotermes vegans (Hagen)( از خانواده HodotermitidaeMicrocerotermes sp.و Amitermes vilis Silvestri(از خانواده Termitidae) مورد شناسایی قرار گرفت. با توجه به تعداد تله‌های فعالی که توسط هر گونه مورد حمله قرار گرفته بودند، A. vilisبه عنوان گونه غالب تعیین گردید.

 

واژه‌های کلیدی:بقعه‌ی سیدشمس‌الدین، یزد، سیستم طعمه‌گذاری، مواد تنظیم کننده رشد حشرات، هگزافلومارون، اسیدبوریک، پیری‌پروکسیفن،Microcerotermes، Anacanthotermesvagans، Amitermesvilis

 

 

 مقدمه:

موریانه‌ها حشراتی اجتماعی هستند و بطور عمده در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان زیست می‌کنند (Abensperg, 1998; Nunes and Nobre, 2001). غذای موریانه‌ها مواد سلولزی است و بدین طریق در اکوسیستم‌های کشاورزی و مناطق شهری و روستایی خسارت وارد می‌آورند. میزان خسارت موریانه‌ها سالیانه حدود ۲۲ میلیارد دلار برآورد شده‌است (Fuchs et al., 2004). بنابراین موریانه‌ها از لحاظ اقتصادی اهمیت زیادی داشته و در مبحث حشره شناسی شهری (Urban entomology)از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشند. لازم به ذکر است که در اکوسیستم‌های طبیعی، موریانه‌ها با تجزیه مواد آلی، تغییرات فیزیکی و شیمیایی خاک و همچنین با تثبیت نیتروژن در خاک، نقش مهمی را ایفا می‌کنند (Nunes & Nobre, 2001; Uva et al., 2003).

تا بحال حدود ۲۸۱ جنس و ۲۶۰۰ گونه موریانه شناسایی شده‌است (Nunes & Nobre, 2001)که ۴/۳ آنها جزء گروه موریانه‌های عالی بوده و در خانواده Termitidaeرده بندی شده‌اند. موریانه‌ها را از لحاظ قرار گرفتن محل کلنی می‌توان به دو گروه عمده زیرزمینی (Subterranean)و چوب‌زی (Wood dweller)تقسیم نمود. قابل توجه است که حدود ۸۰ درصد اهمیت اقتصادی موریانه‌ها مربوط به گروه موریانه‌های زیرزمینی می‌باشد. لانه این گروه از موریانه‌ها در زیر زمین قرار داشته و افراد جمع‌آوری کننده غذا (Foragers)با ایجاد دالان‌هایی در داخل زمین و یا روی سطح زمین خود را به مواد سلولزی می‌رسانند.

همانطور که گفته شد، موریانه‌ها به اکوسیستم‌های کشاورزی خسارت وارد می‌آورند. بر طبق اظهارات  Rouland-Lefevre & More (2002)در کشور چاد Ancistrotermesguineensis Silvestriباعث کاهش ۲۵ درصد از محصول نیشکر می‌گردد. در اوگاندا (ناحیهTororo) کشاورزان خسارت موریانه‌ها را به درختان در مقایسه با سایر عوامل خسارت‌زا مانند آفات و بیماریهای گیاهی، باد، فرسایش خاک، علف‌های هرز و غیره، ۱۷ درصد عنوان نموده‌اند که این مقدار خسارت بیشتر از سایر عوامل خسارت‌زا می‌باشد (Nyeko & Olubayo, 2005).

در رابطه با خسارت موریانه‌ها به ساختمان‌ها لازم به ذکر است که در حقیقت شهرها و روستاها بر روی زیستگاه‌های موریانه‌ها بنا شده‌اند. بنابراین با محدود شدن و در مواردی با نابود شدن غذای طبیعی، موریانه‌ها بناچار برای بقاء خود مواد سلولزی موجود در ساختمان‌ها را مورد حمله قرار می‌دهند. خسارت موریانه‌ها به ساختمان‌ها در بعضی از نقاط جهان قابل ملاحظه است. بعنوان مثال در ایالات متحده و کشورهای اروپایی به ترتیب سالیانه ۵/۲ و ۱ میلیارد دلار صرف کنترل موریانه‌ها می‌گردد (Szalanski et al., 2003; Austin et al., 2004; Foster et al., 2004).

در ساختمان‌ها روش‌های مختلفی جهت کنترل موریانه‌ها بکار برده می‌شود. اما نکته مهم و قابل توجه این است که طبیعت مخفی و دینامیک موریانه‌ها از موانع عمده کنترل این گروه از حشرات محسوب می‌گردد (Foster et al., 2004). یکی از روش‌های کنترل موریانه‌ها در ساختمان‌ها ایجاد سد شیمیایی (Chemical barrier)می‌باشد (Su et al., 1982, 1984; Su & Scheffrahn, 1990; Grace, 1993). ‌در این روش برای ایجاد سد سمی می‌بایست از سمومی استفاده شود که دیر تجزیه شده و در نتیجه دوام زیادی در داخل خاک داشته باشند. اما با ممنوعیت مصرف سموم کلره در اکثر کشورهای جهان، امروزه این روش از کارایی زیادی برخوردار نمی‌باشد (Nunes & Nobre, 2004). بر طبق اظهارات French (1991)تعداد زیادی از آزمایشگاه‌های جهان روش‌های جایگزین را جهت کنترل موریانه‌ها مورد تحقیق قرار داده‌اند.یکی از بهترین روش‌های جایگزین جهت کنترل موریانه‌ها، سیستم طعمه‌گذاری (Baiting system)می‌باشد (Duncan et al., 1990; Su & Scheffrahn, 1990, 1996; French, 1991; Su et al., 1995). اصول تئوریک سیستم طعمه‌گذاری بر پایه رفتار شناختی و فیزیولژی موریانه‌ها استوار می‌باشد. بر اساس این سیستم، موریانه‌های جمع‌آوری کننده غذا، طعمه آلوده به سموم با خاصیت تاخیری (Slow-acting delayed toxicants)را مورد تغذیه قرار داده و سپس آنرا با روش دهان به دهان (Trophalaxis)به سایر افراد انتقال می‌دهند. در فرایند این سیستم یک اپیدمی در کلنی بوجود می‌آید که در نهایت مرگ کلنی را بدنبال خواهد داشت (Sweeney, 2002). بنابراین بر عکس روش ایجاد سد شیمیایی، هدف سیستم طعمه‌گذاری نابودی کلنی می‌باشد. در سیستم طعمه‌گذاری می‌توان طعمه را ابتدا به ماده شیمیایی مورد نظر آغشته نمود و یا پس از افزایش جمعیت موریانه‌های جمع‌آوری کننده غذا در داخل تله‌ها، طعمه را با طعمه مسموم تعویض نمود. در هر دو حالت ماده شیمیایی مورد نظر می‌بایست خاصیت دورکننده‌گی نداشته و اثر آن آهسته همراه با تاخیر باشد (Waller, 1996). در کاربرد مواد شیمیایی با خاصیت اثرات آهسته-تاخیری، تعیین فاکتورهایی مانند میزان سمیت از طریق جلد، زمان کشندگی و میزان پذیرش (Palatability)از اهمیت زیادی برخوردار است. این فاکتورها توسط Su & Scheffrahn (1991)با استفاده از مواد Sulfluramidو Mirexروی دو گونه موریانه زیرزمینیShirakiCoptotermesformosanusو(Kollar)Reticulitermesflavipesمورد بررسی قرار گرفته‌ است. تحقیقات Logan & Abood (1990)نشان دادند که ماده شیمیایی Hydramethylnon( از گروهAmidinohydrazone) روی طبقه کارگر Reticulitermes santonensis Feytaudو Microtermes lepidusSjustedtخاصیت سمیت تاخیری داشته و مرگ و میر موریانه‌ها بعد از ۲ تا ۶ روز ظاهر می‌گردد. یکی از گروه‌های شیمیایی مهم که در سیستم طعمه‌گذاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، مواد تنظیم کننده رشد حشرات (Insect Growth Regulators)می‌باشد. مواد تنظیم کننده رشد حشرات در حقیقت سیستم غدد درون ریز (Endocrine system)را هدف قرار می‌دهند (Valles & Koehler, 2003). یکی از مواد شیمیایی تنظیم کننده رشد حشرات که در سیستم طعمه‌گذاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، آنالوگ‌های هورمون جوانی (Juvenoids)می‌باشد. مکانیسم عمل آنالوگ‌های هورمون جوانی بر هم زدن تفکیک طبقات موریانه (Caste differentiation)می‌باشد. زیرا تفکیک طبقات کارگر، سرباز و جنسی در داخل کلنی موریانه‌ها توسط میزان ترشح هورمون جوانی تنظیم می‌گردد (Noirot, 1970). ترشح هورمون جوانی خود نیز توسط هورمون‌هایی که از طبقات بارور (Stimulants)و سربازها (Inhibitors)ترشح می‌شوند، کنترل می‌گردد (Hrdy & Krecek, 1972; Nunas & Nobre, 2001). بررسی‌های انجام شده توسط Su & Scheffrahn (1989)و Haverty & Howard (1979)نشان دادند که آنالوگ‌های هورمون جوانی مانند Methopren، Hydroprene، Fenoxycarbو Pyriproxifenروی کاهش جمعیت گونه‌هایی از جنس Reticulitermes Holmgrenاثرات قابل توجه‌ای دارند.یکی دیگر از مواد تنظیم کننده رشد حشرات که در سیستم طعمه‌گذاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، مواد ممانعت کننده سنتز کتین (Chitin synthesis inhibitors)می‌باشد.Su & Scheffrahn (1993)دو ماده ممانعت کننده سنتز کتین، Hexaflumuronو Diflubenzuranرا در آزمایشگاه جهت کنترل C. formosanusو R. flavipesمورد تحقیق قرار دادند. نتایج بدست آمده نشان داد که غلظت‌های بیشتر از ۱۲۵ پی‌پی‌ام و ۵/۶۲ پی‌پی‌ام هگزافلومارون به ترتیب روی C. formosanusوR. flavipesاثرات دور کننده‌گی دارد. Su & Scheffrahn (1996)اثر طعمه مسموم هگزافلومارون را در منطقه فلوریدا بر روی C. formosanusمورد بررسی قرار دادند. نتایج تحقیقات آنها نشان داد که۶ کلنی از ۹ کلنی این گونه بعد از ۲ تا ۹ ماه از بین رفتند.یکی دیگر از گروه‌های شیمیایی که در سیستم طعمه‌گذاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، ترکیبات بورات (Borate)مانند اسیدبوریک می‌باشد. نحوه‌ی تاثیر (Mode of action)این نوع ترکیبات بخوبی مشخص نشده ولی بعضی از محققین (Valles & Koehler, 2003)عقیده دارند که ترکیبات بورات بالانس آب بدن حشرات را تحت تاثیر قرار می‌دهند.کشور ایران در منطقه خشک پالئارکتیک غربی واقع شده و شرائط آب و هوایی اکثر مناطق آن خشک و کویری است. بنابراین ذخائر منابع آبی فلات ایران بسیار ضعیف، نزولات جوی آن کم، تبخیر سالیانه زیاد و میزان پوشش گیاهی آن نسبتاٌ ناچیز میباشد. با توجه به شرائط اقلیمی ذکر شده، تنوع گونه‌ای موریانه‌ها در ایران نسبتاٌ پایین می‌باشد. با این وجود هرچه به طرف جنوب ایران نزدیکتر می‌شویم، تنوع گونه‌ای و همچنین میزان خسارت موریانه‌ها به ساختمان‌ها افزایش می‌یابد. گروهی از ساختمان‌ها که شدیداٌ در ایران مورد حمله موریانه‌ها قرار می‌گیرند، بناهای تاریخی می‌باشند. ارزش و اهمیت بناهای تاریخی امروزه بر هیچکس پوشیده نیست. آثار تاریخی از جنبه‌های فرهنگی و ملی اهمیت دارند. زیرا این آثار بیانگر فرهنگ و تمدن هر ملتی می‌باشند. آثار تاریخی از لحاظ اقتصادی نیز اهمیت دارند، زیرا با جلب بازدیدکنندگان خارجی می‌توانند درآمد زیادی نصیب کشور نمایند. بنابراین حفاظت و مرمت بناهای تاریخی، از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشد.Langenbach (2004)طی یک بررسی جامعی که بعد از زلزله بم داشته دو عامل را در تخریب ساختمان ارگ بم مؤثر دانسته است. عامل اول را مرمت غیر علمی و در نتیجه سنگینی پیش از حد دیوارها عنوان کرده و عامل دوم را موریانه‌ها ذکر نموده ‌است. ایشان اعتقاد دارند که گالری‌های ایجاد شده توسط موریانه‌ها در داخل دیوارها خلل و فر‌ج‌هایی را ایجاد می‌کنند که باعث کاهش چسبندگی ملات تشکیل دهنده دیوارها می‌گردد.

در شهر یزد بناهای تاریخی زیادی وجود دارد. یکی از بناهای تاریخی این شهر مدرسه شمسیه (معروف به بقعه سید شمس‌الدین) است. این بنا مربوط به دوره ایلخانیان می‌باشد. بقعه‌ی سید شمس‌الدین در محله چهارمنار شهر یزد واقع شده و شامل ورودی، هشتی ورودیف، میان سرا، ایوان و شبستان می‌باشد. مصالح بکار رفته خشت و گل می‌باشد. تمامی دیوارها با کاهگل اندود شده‌اند و بر روی آنها گچبری‌ها و نقاشی‌های بسیار زیبا با تکنیک آبرنگ ایجاد شده است. به لحاظ وجود مواد سلولزی در ترکیب مصالح ساختمانی، قسمت‌های مختلف این بنا شدیداٌ مورد حمله موریانه ها قرار گرفته‌اند. با توجه به اهمیت تاریخی مدرسه شمسیه که مربوط به دوره ایلخانیان می‌باشد و همچنین بالا بودن میزان آلودگی، کنترل موریانه‌ها با سیستم طعمه‌گذاری در این بنا مورد تحقیق قرار گرفت.


 

روش کار:

جهت نصب تله های طعمه‌ای، لوله های پلیکا به طول ۶ متر و قطر ۱۲ سانتیمتر انتخاب شدند. سپس لوله های پلیکا به قطعاتی با طول ۳۰ سانتیمتر برش داده شدند. در داخل زمین گودالی به طول ۴۰ سانتیمتر و عرض ۳۰ سانتیمتر حفر گردید. در قسمت تحتانی گودال ۲ قطعه مقوا به طول و عرض ۲۵ سانتیمتر قرار داده شد. هر قطعه لوله پلیکا در داخل گودال گذاشته شد و اطراف آن خاک ریخته شد، بطوریکه ۳ سانتیمتر قسمت انتهایی لوله پلیکا از سطح خاک بیرون باشد. در داخل لوله پلیکا ۴ قطعه مقوا به طول ۲۵ سانتیمتر و عرض ۸ سانتیمتر بعنوان طعمه قرار داده شد. سپس روی هر تله یک قطعه آجر گذاشته شد و شماره تله روی آن نوشته شد. تله ها در ۶ خانه‌ای که در اطراف بقعه بصورت متروکه رها شده بودند نصب گردیدند. با توجه به وسعت منزل و گسترش آلودگی در خانه های ۱ تا ۶ به ترتیب ۳۰، ۱۱۸،۱۲،۱۰۵، ۱۱۶، ۱۹ و ۵ تله نصب گردید. بدین ترتیب جمعاٌ تعداد ۴۰۰ تله در اطراف بقعه سید شمس‌الدین نصب شد. تله ها بطور هفتگی مورد بازدید قرار گرفتند و شماره تله های آلوده در جداول مربوطه نوشته شد. در روز بعد از بازدید مقواهای داخل تله‌هایی که در آن هفته آلوده شده بودند (طعمه)، برداشته می‌شد و به جای آن ۶ قطعه طعمه مسموم قرار داده می‌شد.طعمه مسموم از مقواهایی به طول ۲۵ سانتیمتر و عرض ۷ سانتیمتر تشکیل شده بودند که در آنها یکی از مواد شیمیایی اسید بوریک، هگزافلومارون و هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن ابقاء شده بود. در این بررسی اسید بوریک، هگزافلومارون و مخلوط هگزافلومارون + پیری‌پروکسیفن به ترتیب با نسبت‌های یک درصد، ۳۰۰پی‌پی‌ام و ۱۵۰پی‌پی‌ام + ۱۵۰ پی‌پی‌ام مورد استفاده قرار گرفت. جهت ابقاء یک درصد اسید بوریک، ابتدا قطعات مقوایی که برای طعمه مسموم تهیه شده بودند، وزن شدند. وزن قطعات مقواهای مورد استفاده ۸ گرم بود و مشخص گردید که برای اشباع این مقدار مقوا ۱۲ میلی‌لیتر آب لازم است. از طرف دیگر یک درصد ۸ گرم مقوا برابر ۰۸/۰ گرم می‌شد. لذا می‌بایست مقدار ۰۸/۰ گرم اسیدبوریک توسط ۱۲ میلی‌لیتر آب در ۸ گرم مقوا ابقاء شود. بدین ترتیب مقدار اسیدبوریک لازم برای ۱۰۰۰ میلی‌لیتر آب برابر ۶۶/۶ گرم محاسبه گردید. جهت ابقاء هگزافلومارون به نسبت ۳۰۰پی‌پی‌ام و با توجه به وزن هر قطعه مقوا (۸گرم) و آب لازم جهت اشباء (۱۲ میلی‌لیتر)، مقدار لازم هگزافلومارون جهت یک لیتر آب محاسبه گردید. ۳۰۰ پی‌پی‌ام ۸ گرم مقوا برابر ۰۰۲۴/۰ گرم می‌شود. بنابراین می‌بایست ۰۰۲۴/۰ گرم هگزافلومارون توسط ۱۲ میلیتر آب در هر قطعه مقوا ابقاء شود. بدین ترتیب برای ۱۰۰۰ میلی‌لیتر آب ۲/۰ گرم هگزافلومارون لازم است. با توجه به اینکه فرمولاسیون هگزافلومارون ۱۰ درصد می‌باشد، لذا ۲ گرم هگزافلومارون ۱۰ درصد در هر لیتر آب حل گردید. با توجه به این محاسبات و نظر به اینکه فرمولاسیون پیری‌پروکسیفن نیز ۱۰ درصد می‌باشد، لذا برای مخلوط هگزافلومارون + پیری‌پروکسیفن، یک گرم از هر کدام از این مواد (جمعاٌ ۲ گرم) در یک لیتر آب حل گردید. پس از تهیه شدن هر کدام از محلول‌های شیمیایی فوق‌الذکر دستجات ۱۰ تایی مقوا بمدت ۷ ثانیه در داخل محلول قرار داده شدند و سپس جهت خشک شدن بمدت ۲۴ ساعت در زیر هود نگهداری گردیدند.علاوه بر بازدید جهت تعیین آلودگی جدی )تله‌هایی که در هر هفته مورد بررسی بطور جدید مورد حمله قرار می‌گرفتند)، تمام تله‌هایی که قبلاٌ آلوده شده بودند و دارای طعمه مسموم بودند نیز بطور هفتگی مورد بازدید قرار می‌گرفتند و با توجه به تداوم آلودگی و تراکم جمعیت موریانه موجود در هر تله، تعداد ۲ تا ۸ قطعه طعمه مسموم دیگر در کنار طعمه های قبلی گذاشته می‌شد. در خاتمه تعداد کل طعمه مسموم به تفکیک نوع ماده شیمیایی محاسبه گردید.جهت ارزیابی میزان کارایی سیستم طعمه‌گذاری، ۲ شاخص محاسبه و مورد توجه قرار گرفت. شاخص اول چگونگی روند تعداد تله‌ای که در هر هفته مورد حمله قرار می‌گرفت. به این تله ها آلودگی جدید (New active stations)اتلاق می‌گردید. با توجه به تعداد کل تله‌های موجود در هر هفته، درصد آلودگی جدید نیز محاسبه گردید. شاخص دوم عبارت بود از تعداد تله‌ای که در هر هفته موریانه زنده داشتند (Alive active stations). این تله‌ها با عنوان تله فعال مشخص شدند و چگونگی روند صعودی و نزولی آنها مورد توجه قرار گرفت.

همبستگی بین درجه حرارت هوا و زمین با تعداد تله‌ای که در هر هفته مورد حمله قرار می‌گرفت (آلودگی جدید) با نرم افزار SPSS10محاسبه گردید. همچنین گراف‌های مربوطه با نرم افزار EXELL MICROSOFTترسیم شدند.

جهت تعیین نام علمی گونه‌های موریانه از ابتدای شروع حمله موریانه‌ها به تله‌ها، نمونه‌های طبقات کارگر و سرباز از روی طعمه‌ها برداشته شد. نمونه ها به داخل شیشه محتوی الکل اتیلیک ۷۵ درصد منتقل شدندو در آزمایشگاه مورد بررسی قرار گرفتند و نام علمی آنها تعیین گردید. برای تعیین گونه غالب در یک مرحله از بازدید تمام تله‌هایی که دارای موریانه فعال بودند مورد بررسی قرار گرفتند و با توجه به شماره‌ی تله، نام علمی گونه موریانه موجود در آنها تعیین گردید. سپس با در نظر گرفتن تعداد کل تله‌هایی که نام علمی گونه‌های آن مشخص گردیده بود و تعداد تله های مربوط به هر گونه، درصد تله‌های هر گونه محاسبه گردید. بدین ترتیب گونه‌ای که بیشترین درصد تله را دارا بود، بعنوان گونه غالب در نظر گرفته شد.

 نتایج و بحث:

همانطور که در جدول ۱ مشاهده می‌شود، از مجموع ۴۰۰ تله طعمه‌ای نصب شده در ۶ منزل مجاور بقعه‌ی سید شمس‌الدین، پس از گذشت حدود ۸ ماه، تعداد ۱۶۹ تله، که معادل ۵/۴۲ درصد کل تله‌ها می‌باشد، مورد حمله موریانه‌ها قرار گرفتند. در اولین بازدیدی که در تاریخ ۲۳/۲/۱۳۸۴ انجام گردید، از مجموع ۱۰۸ تله نصب شده، تعداد ۱۱ تله مورد حمله قرار گرفته بود (۱۸/۱۰ درصد کل تله‌ها). در دومین بازدید که پس از یک هفته انجام گردید، از همین ۱۰۸ تله، تعداد ۲۱ تله مورد حمله قرار گرفته بود که معادل ۴۴/۱۹ درصد کل تله می‌باشد. بدین ترتیب پس از گذشت یک هفته، ۱۰ تله دیگر مورد حمله قرار گرفتند که به آنها آلودگی جدید اتلاق گردید. آلودگی جدید در یک هفته بعد از اولین بازدید، ۳/۹ درصد کل تله‌ها را شامل می‌شد. لازم به ذکر است که بموازات انجام بازدید‌ها، عمل نصب تله‌ها ادامه می‌داشت. لذا همانطور که در جدول ۱ مشاهده می‌شود، تعداد تله‌ها تا بازدید ۱۹ سیر صعودی دارد تا اینکه به ۴۰۰ عدد تله می‌رسد. آلودگی جدید (تعداد تله‌‌ای که در فاصله زمانی هر نوبت بازدید مورد حمله قرار می‌گرفتند) با یک نوسان جزیی تا بازدید هفتم سیر صعودی دارد و سپس سیر نزولی را طی می‌کند تا اینکه از بازدید ۲۸ تا ۳۲ تعداد آلودگی جدید به صفر می‌رسد. علت سیر نزولی آلودگی جدید را می‌توان تاثیر طعمه‌های مسموم بر روی جمعیت موریانه‌ها دانست. زیرا همانطور که در مبحث روش کار شرح داده شد، از اولین بازدید به بعد در تله‌هایی که مورد حمله قرار می‌گرفتند، طعمه با طعمه مسموم تعویض می‌گردید. تجزیه و تحلیل آماری نشان دادند که بین متغیرهای آلودگی جدید و درصد آلودگی جدید همبستگی مثبتی وجود دارد (r= 0.862). اما بین متغیر آلودگی جدید با متغیرهای درجه حرارت زمین و درجه حرارت هوا همبستگی وجود ندارد (به ترتیب r= -0.016و r= 0.050). در شکل ۱ منحنی نوسانات درصد کل حمله، آلودگی جدید، درصد آلودگی جدید، میانگین حداقل درجه حرارت زمین و میانگین حداکثر درجه حرارت هوا نشان داده شده است. درشکل ۲ هیستوگرام‌های متغیرهای درصد کل حمله، آلودگی جدید و درصد آلودگی جدید مورد مقایسه قرار گرفته‌اند. لازم به ذکر است که هیستوگرام درصد کل حمله در طی ۳۲ بازدید بصورت جمع‌شونده (Cumulative)نشان داده شده است. همانطور که مشاهده می‌شود هیستوگرام درصد کل حمله از اولین بازدید تا هجدهمین بازدید سیر صعودی دارد و از بازدی نوزدهم تا بازدید سی‌ و دوم (آخرین بازدید) تقریباٌ ثابت می‌باشد. بین هیستوگرام‌های آلودگی جدید و درصد آلودگی جدید یک ارتباط مستقیمی وجود دارد. هیستوگرام‌های این دو متغیر ابتدا سیر صعودی دارند و سپس سیر نزولی پیدا می‌کنند. آلودگی جدید اولین شاخصی است که در این بررسی مورد توجه قرار گرفت.یکی از شاخص‌های دیگری که در این بررسی مورد توجه قرار گرفت، تعداد تله‌های فعال (تله‌هایی که موریانه زنده داشتند) می‌باشد. همانطور که در جدول ۲ مشاهده می‌شود، در اولین بازدیدی که در تاریخ ۵/۳/۸۴ انجام گردید، تعداد تله فعال ۳۳ عدد بود که تا بازدید هشتم روندی صعودی داشت. از بازدید هشتم به بعد روند نزولی تله‌های فعال شروع گردید، بطوریکه در بازدید بیست و هفتم، که در تاریخ ۲۹/۹/۸۴ انجام گردید، تعداد تله‌های فعال به حداقل خود ( ۱۰ تله) رسید. نتایج بدست آمده نشان دادند که حداکثر تعداد تله‌های فعال ۹۹ عدد می‌باشد (تاریخ ۲۲/۴/۸۴). نکته بسیار قابل توجه در این بررسی، همبستگی نسبتاٌ زیاد (r= 0.77)بین متغیرهای تعداد تله‌های فعال و آلودگی جدید می‌باشد (شکل ۳). این بدان معنی است که با کاهش جمعیت موریانه‌های فعال، آلودگی جدید نیز کاهش می‌یابد. همبستگی مثبت بین متغیرهای تعداد تله‌های فعال و آلودگی جدید می‌تواند بعنوان شاخصی دیگر (سومین شاخص) برای تعیین میزان کارایی سیستم طعمه‌گذاری در کنترل موریانه‌های زیرزمینی مورد توجه قرار بگیرد. همانطور که در جدول ۳ مشاهده می‌شود، در این بررسی اثر توام سه ماده شیمیایی بر روی جمعیت موریانه‌ها مورد تحقیق قرار گرفته است. در ۷۱ تله، تعداد ۹۰۵ قطعه طعمه اسید بوریک، در ۷۲ تله تعداد ۱۰۷۴ قطعه طعمه هگزافلومارون و در ۲۰ تله تعداد ۳۶۳ قطعه طعمه هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن گذاشته شده است. بدین ترتیب مشخص می‌گردد که تعداد ۲۳۴۲ قطعه طعمه مسموم در ۱۶۳ تله گذاشته شده است. با تقسیم تعداد کل طعمه مسموم گذاشته شده (۲۳۴۲) به تعداد تله (۱۶۳) مشخص می‌گردد که بطور متوسط تعداد ۱۴ طعمه مسموم در هر تله گذاشته شده است. از نتیجه بدست آمده می‌توان چنین استنباط نمود که برای کنترل موریانه‌های زیرزمینی با استفاده از سیستم طعمه‌گذاری، از ابتدای شروع جایگزینی طعمه با طعمه مسموم، می‌توان تعداد ۱۴ قطعه ۸ گرمی طعمه مسموم را در هر تله قرار داد.مواد شیمیایی اسیدبوریک، هگزافلومارون و هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن به ترتیب ۶۴/۳۸، ۸۵/۴۵ و ۴۹/۱۵ درصد کل طعمه‌های مسموم بکاربرده شده را تشکیل می‌دهند (جدول ۳). همچنین مواد فوق‌الذکر به ترتیب در ۵/۴۳، ۱۷/۴۴ و ۲۶/۱۲ درصد کل تله‌ها بکار برده شده‌اند. با توجه به اینکه در هر قطعه مقوا از مواد شیمیایی اسیدبوریک، هگزافلومارون و هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن به ترتیب ۰۸/۰ گرم، ۰۲۴/۰ گرم و ۰۱۲/۰+۰۱۲/۰ گرم ابقاء گردیده است، لذا مقدار کل مصرف اسیدبوریک ۴/۷۲ گرم (۰۸/۰ گرم * ۹۰۵ قطعه مقوا)، هگزافلومارون ۷۷/۲۵ گرم (۰۲۴/۰ گرم * ۱۰۷۴ قطعه مقوا) و هگزافلومارون+پیری‌پروکسیفن ۷۰/۸ گرم (از هر ماده ۳۵/۴ گرم) می‌باشد. بنابراین نکته بسیار مهم و قابل توجه در سیستم طعمه‌گذاری، مقدار بسیار پایین مواد شیمیایی مصرفی می‌باشد که هم از لحاظ اقتصادی و هم از لحاظ زیست محیطی قابل توجه است. در بقعه‌ی سیدشمس‌الدین شهر یزد تعداد ۳ گونه موریانه با نام‌های علمی Anacanthotermesvegans (Hagen)، Microcerotermessp.و Amitermesvilis Silvestriمورد شناسایی قرار گرفتند. همانطور که در جدول ۴ مشاهده می‌شود از ۹۲ تله‌ای که در یک زمان گونه‌های آن مورد شناسایی قرار گرفت، ۵۵ تله (۸/۵۹ درصد) دارای A. vilis، ۱۹ تله (۶/۲۰درصد) دارای Microcerotermessp.و ۱۸ تله (۶/۱۹ درصد) دارای A. vegansبودند. از این نتایج چنین استنباط می‌گردد که A. vlisگونه غالب در محل مورد مطالعه می‌باشد.


 

 

جدول ۱- داده‌های متغیرهای مورد مطالعه

Table 1- Datum of variants

 

N0.

Monitoring

Monitoring

stations

Active

Stations

(baited)

Active stations percentage

New active stations

New active stations percentage

Mean of min. soil temperature

Mean of max. temperature

۱

۱۳٫۵٫۲۰۰۵

۱۰۸

۱۱

۱۰٫۱۸

۱۱

۱۰٫۱۸

۱۴٫۵۰

۳۱٫۳۱

۲

۲۰٫۵٫۲۰۰۵

۱۰۸

۲۱

۱۹٫۲۴

۱۰

۹٫۳۰

۱۸٫۲۴

۳۳٫۲۵

۳

۲۶٫۵٫۲۰۰۵

۱۵۶

۳۴

۲۱٫۷۹

۱۳

۸٫۴۰

۱۶٫۱۰

۳۱٫۰۰

۴

۰۲٫۶٫۲۰۰۵

۱۵۶

۴۲

۲۶٫۹۲

۸

۵٫۲۰

۱۷٫۲۲

۳۳٫۶۸

۵

۰۸٫۶٫۲۰۰۵

۲۷۰

۷۰

۲۵٫۵۹

۲۸

۱۰٫۴۰

۱۹٫۳۰

۳۶٫۷۶

۶

۱۵٫۶٫۲۰۰۵

۲۹۲

۸۳

۲۸٫۴۲

۱۳

۴٫۵۰

۱۷٫۷۴

۳۴٫۳۵

۷

۲۲٫۶٫۲۰۰۵

۳۳۰

۱۰۷

۳۲٫۴۲

۲۴

۷٫۳۰

۱۹٫۰۱

۴۰٫۷۱

۸

۲۹٫۶٫۲۰۰۵

۳۳۰

۱۱۷

۳۵٫۵۴

۱۰

۳٫۱۰

۲۴٫۵۸

۴۰٫۲۵

۹

۰۶٫۷٫۲۰۰۵

۳۶۰

۱۲۶

۳۵٫۰۰

۹

۲٫۵۰

۲۴٫۲۴

۴۲٫۵۷

۱۰

۱۳٫۷٫۲۰۰۵

۳۶۰

۱۳۴

۳۷٫۲۲

۸

۲٫۳۰

۲۵٫۰۵

۴۲٫۲۲

۱۱

۲۰٫۷٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۳۹

۳۷٫۱۶

۵

۱٫۴۰

۲۷٫۸۵

۴۳٫۵۴

۱۲

۲۷٫۷٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۴۱

۳۷٫۷۰

۲

۰٫۶۰

۲۴٫۳۵

۳۸٫۵۷

۱۳

۰۴٫۸٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۴۲

۳۷٫۹۶

۱

۰٫۳۰

۲۲٫۱۵

۳۸٫۷۱

۱۴

۱۲٫۸٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۴۶

۳۹٫۰۳

۴

۱٫۱۰

۲۵٫۵۳

۴۰٫۶۲

۱۵

۱۹٫۸٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۵۱

۴۰٫۳۷

۵

۱٫۴۰

۱۷٫۴۰

۳۶٫۱۵

۱۶

۲۷٫۸٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۵۵

۴۱٫۴۴

۴

۱٫۱۰

۱۹٫۸۵

۳۹٫۱۰

۱۷

۰۳٫۹٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۵۶

۴۱٫۷۱

۱

۰٫۳۰

۲۰٫۴۰

۳۶٫۱۴

۱۸

۱۰٫۹٫۲۰۰۵

۳۷۴

۱۵۹

۴۲٫۵۱

۳

۰٫۸۰

۱۹٫۵۰

۳۸٫۳۲

۱۹

۱۷٫۹٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۰

۴۰٫۰۰

۱

۰٫۳۰

۱۹٫۲۲

۳۷٫۵۱

۲۰

۲۴٫۹٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۳

۴۰٫۸۰

۳

۰٫۸۰

۲۰٫۰۰

۳۵٫۰۰

۲۱

۰۶٫۱۰٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۴

۴۱٫۰۰

۱

۰٫۳۰

۱۵٫۰۰

۳۴٫۰۰

۲۲

۱۱٫۱۰٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۴

۴۱٫۰۰

۰

۰٫۰۰

۱۳٫۰۰

۳۳٫۰۰

۲۳

۱۸٫۱۰٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۶

۴۱٫۵۰

۲

۰٫۵۰

۱۲٫۶۰

۳۱٫۰۰

۲۴

۲۶٫۱۰٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۷

۴۱٫۷۵

۱

۰٫۲۵

۹٫۷۰

۲۶٫۲۲

۲۵

۳۱٫۱۰٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۷

۴۱٫۷۵

۰

۰٫۰۰

۸٫۰۰

۲۶٫۳۰

۲۶

۰۵٫۱۱٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۸

۴۲٫۲۵

۱

۰٫۲۵

۷٫۵۰

۲۶٫۲۶

۲۷

۱۲٫۱۱٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۹

۴۲٫۲۵

۱

۰٫۲۵

۴٫۳۱

۱۹٫۰۸

۲۸

۱۹٫۱۱٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۹

۴۲٫۲۵

۰

۰٫۰۰

۲٫۷۰

۱۷٫۰۲

۲۹

۲۶٫۱۱٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۹

۴۲٫۲۵

۰

۰٫۰۰

۲٫۵۱

۱۸٫۷۱

۳۰

۰۳٫۱۲٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۹

۴۲٫۲۵

۰

۰٫۰۰

۰٫۶۰

۱۹٫۱۸

۳۱

۱۰٫۱۲٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۹

۴۲٫۲۵

۰

۰٫۰۰

۳٫۴۰

۲۱٫۶۵

۳۲

۲۰٫۱۲٫۲۰۰۵

۴۰۰

۱۶۹

۴۲٫۲۵

۰

۰٫۰۰

۲٫۱

۱۷٫۹۹

 

 

 

 

جدول ۲- چگونگی روند تله‌های فعال

 

Table 2-Process of alive active stations

 

Alive active stations

Monitoring

Alive active

stations

Monitoring

۳۳

۲۶٫۵٫۲۰۰۵

۳۷

۱۷٫۹٫۲۰۰۵

۲۷

۰۲٫۶٫۲۰۰۵

۳۵

۲۴٫۹٫۲۰۰۵

۵۵

۰۹٫۶٫۲۰۰۵

۳۶

۰۳٫۱۰٫۲۰۰۵

۶۲

۱۶٫۶٫۲۰۰۵

۳۷

۱۶٫۱۰٫۲۰۰۵

۸۵

۲۳٫۶٫۲۰۰۵

۲۸

۲۳٫۱۰٫۲۰۰۵

۸۸

۳۰٫۶٫۲۰۰۵

۳۲

۰۱٫۱۱٫۲۰۰۵

۹۵

۰۶٫۷٫۲۰۰۵

۲۵

۰۸٫۱۱٫۲۰۰۵

۹۹

۱۳٫۷٫۲۰۰۵

۲۳

۱۵٫۱۱٫۲۰۰۵

۸۸

۲۳٫۷٫۲۰۰۵

۱۹

۲۱٫۱۱٫۲۰۰۵

۶۵

۰۷٫۸٫۲۰۰۵

۱۸

۲۷٫۱۱٫۲۰۰۵

۴۹

۱۷٫۸٫۲۰۰۵

۱۵

۰۶٫۱۲٫۲۰۰۵

۳۰

۲۷٫۸٫۲۰۰۵

۱۳

۱۳٫۱۲٫۲۰۰۵

۲۹

۰۳٫۹٫۲۰۰۵

۱۰

۲۰٫۱۲٫۲۰۰۵

۳۸

۱۰٫۹٫۲۰۰۵

۹

۲۷٫۱۲٫۲۰۰۵

 

 

جدول ۳- تعداد کل طعمه مسموم مصرفی به تفکیک نوع ماده شیمیایی و تعداد تله

Table 3- Total baits according to the chemicals and stations

 

Place

Boric acid

Hexaflumuron

Hexaflumuron+Pyriproxifen

Total

Stations

Baits

Stations

Baits

Stations

Baits

Stations

Baits

۱

۳

۳۴

۹

۱۷۸

۳

۴۹

۱۵

۲۶۱

۲

۲۹

۳۶۰

۲۱

۳۲۹

۱

۶

۵۱

۶۹۵

۳

۰

۰

۰

۰

۰

۰

۰

۰

۴

۲۳

۲۸۵

۱۹

۲۶۲

۲

۱۸

۴۴

۵۶۵

۵

۱۶

۲۲۶

۲۳

۳۰۵

۱۴

۲۹۰

۵۳

۸۲۱

۶

۰

۰

۰

۰

۰

۰

۰

۰

Total

۷۱

۹۰۵

۷۲

۱۰۷۴

۲۰

۳۶۳

۱۶۳

۲۳۴۲

%

۴۳٫۵۵

۳۸٫۶۴

۴۴٫۱۷

۴۵٫۸۵

۱۲٫۲۶

۱۵٫۴۹

۱۰۰

۱۰۰


 

 

جدول ۴- فراوانی گونه‌های موریانه در ساختمان‌های اطراف بقعه‌ی سید شمس‌الدین شهر یزد

Table 4- Frequency of termite species beside of Seid Shamsoddin Boghe

 

Place

A. vilis

Microcerotermes sp.

A. vagans

Total

۱

۹

۰

۰

۹

۲

۲۴

۱

۵

۳۰

۳

۰

۰

۰

۰

۴

۵

۱۱

۰

۱۶

۵

۱۷

۷

۱۳

۳۷

۶

۰

۰

۰

۰

Total

۵۵

۱۹

۱۸

۹۲

تمامی حقوق سایت متعلق به میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد بوده و هرگونه استفاده از مطالب سایت با ذكر نام و لینك به این سایت مجاز می‌باشد | مدیرسایت : روابط عمومی