مسجد ملّا صفدر خان یا مصلّای میر بیگ

مسجدملّا صفدرخان یا مصلّای میر بیگ              شماره ثبت ملّی  :   –

موقعیّت مکانی :

مسجد ملّا صفدر خان در میدان امیر چخماق ، خیابان قیام ، مقابل بازار زرگرها واقع شده است .

بانی

طبق اظهارات خادم مسجد ، این بنا در عهد شاه عباس در سال ۱۰۳۲ هجری قمری ، توسط شخصی به نام « ملّا صفدر خان » احداث گردید.

منابع تاریخی

در هیچ یک از مکتوبات تاریخی نامی از مسجد ملّا صفدر خان ذکر نشده است. این بنا به صورت دو محوّطه بزرگ و کوچک است که محوّطه بزرگ آن با چهار پله به خیابان راه می یابد وداخل آن یک چهار طاقی آجری – شبیه آتشکده های زرتشتی – موجود و پوشش داخلی آن از گچ بوده است .

مشخصات

مسجد زیبای ملّا صفدر خان یا مصلّای میر بیگ از نظر فضای محوّطه داخلی صحن یکی از بزرگترین مساجد یزد به شمار می رود . این مسجد از دو بخش قدیمی و جدید تشکیل شده است . در محوّطه جدید اثری از چهار طاقی آجری دیده نمی شود و در حال حاضر تخریب گردیده و بر جایگاه قبلی آن ، مسجد جدیدی احداث شده است .

 مسجد دارای سه درب ورودی است : درب ورودی اصلی، چوبی بزرگ و مزّین به گره چینی و کتیبه است . درب ورودی های دیگرمسجد ، فلزی مشبّک ، رنگین و نوساز است . درب اصلی ورودی ، به صحن ( میانسرا ) وسیع و زیبای مسجد گشوده می شود . درب فلزی مشبّک رنگی که به جانب خیابان باز می شود ، دارای سردر ( پیشخوان ) آجری و مزیّن به مقرنس گلچین ، رگ چین آجری و خطوط کوفی بنائی ( معقلی ) « الله » است .

 پله ها و کف مسجد جدید با سنگ فرش شده است . سمت چپ (شمال شرقی) صحن ، از دو بخش گرمخانه و تابستانخانه ( واقع در  زیرزمین ) ، گنبد و مقصوره تشکیل گردیده . گرمخانه وسیع مسجد کنونی ، چهار ستون سنگی یکپارچه داردکه پایه های آن دارای نقوش شیاری مزهّر و قطور ، گلچین آجری و مزیّن به خطوط کوفی بنائی ( معقلی ) الله می باشد.

 کف گرمخانه با سنگ فرش شده است و دارای ، کمر پوش (دو اشکوبه) می باشد که در غرفه دوم ، زنان جهت برگزاری مراسم دعا و عبادات در آنجا حضور می یابند .

 مقصوره یا گنبدخانه در وسط گرمخانه مسجد قرار گرفته و در گریواره آن با خطوط کوفی بنائی کلمات « الله » ، « محمد » و « علی » تزئین یافته است . آهیانه ( پوسته یا پوشش داخلی گنبد ) مزیّن به رسمی بندی (کاربندی ) آجری گلچین و خطوط کوفی بنائی می باشد . غرفه دوم قوس جناقی و طبقه تحتانی قوس نیم دایره ای تخت ( طاق شکسته ) دارد .

 محراب زیبا که در ضلع جنوبی گرمخانه مسجد قرار گرفته و مزیّن به کاشی معرّق با نقوش اسلیمی ، ختائی ، ترنجی ، خطوط ثلث ، مقرنس و رسمی بندی کاشیکاری شده و بر ترنجیهای کاشی محراب أسماء خداوند منقور گردیده است .

  بر چهار طرف گرمخانه پنجره های فلزی رنگی و زیبا ، جهت تأمین نور نصب شده و ازاره گرمخانه تا حدود یک متر از سنگ پوشیده شده است . سردخانه مسجد در قسمت زیرین قرار گرفته و ساخت آن هنوز به اتمام نرسیده است و شش ستون سیمانی دارد . پله ها و راهرو سردخانه با سنگ و کف آن با سرامیک فرش شده است .

 سقف سردخانه گلچین و رگ چین آجری و دارای قوسهای جناقی وچتری است . ساقه یا گریو گنبد مسجد ، آجری و پنج پنجره فلزی رنگین جهت تامین نور در اربانه گنبد تعبیه شده است . نام ‹‹ الله ›› به خطوط کوفی بنایی (معقلی ) ، در این قسمت از گنبد تزئین یافته است .

خود یا پوشش خارجی گنبد سیمانی است .گنبد مسجد جدید به صورت دوپوسته پیوسته با قوس شبدری کند می باشد . نمای خارجی مسجد که مقابل صحن وسیع قرار گرفته ، دارای طاق نمای آجری است .

 محوّطه کوچکی نیز در قسمت زیرین صحن بزرگ واقع شده و دارای فضای سبز می باشد . میان صحن قدیمی ، آب نما و ترشیه دیده می شود .

 قسمت قدیمی مسجد ملّا صفدر خان ، به صورت سه اتاق و محراب مجزّا از هم می باشد . اطاق اصلی دارای محراب زیبا ، به صورت گچبری های مقرنس ، کاشیهای معرّق با نقوش گل و بوته اسلیمی و خطوط ثلث تزئین یافته است و مسقّف به طاق ضربی با قوس جناقی است و سه طرف آن را دربهای فلزی بزرگ در بردارد .

 دو اطاق دیگر به عنوان نمازخانه و دارای محراب ساده گچی می باشد . صحن قدیمی مسجد نیز با آجر فرش شده است . نمای خارجی نمازخانه ، آجری و با خطوط لوز و بنائی تزئین یافته و نام « علی »  بر آن نوشته شده است .

کتیبه های تاریخی

درب اصلی ورودی دارای دو لنگه و در حاشیه میانی درب آیاتی با خط کوفی نگاشته شده است . همچنین در بالای آن و در داخل دو مربع جملات : « قال الله تعالی و إنا جعلنا … » و در زیر آن نام بانی بنا نوشته شده و بر سردر مسجد کتیبه به خط نسخ است که سال ۱۰۳۲ هجری قمری  مصادف با زمان سلطنت شاه عباس را نشان می دهد و بیت اول آن چنین است :

دولت عباس شاه باد که در عهد او میکده ها شد خراب مسجد شد بنا .