بادگیرها سیستم تنفسی استان یزد

یکی از شاخص ترین نشانه هایی که منظر عمومی شهر یزد را از دیگر شهر های کشور متمایز می سازد، بادگیرهای متنوع آن است. بادگیرها سیستم تنفسی شهر محسوب می شوند  بادگیرها ،  برجهایی هستند که با توجه به نحوه ساختمان ویژه خود جریان طبیعی هوا را به داخل بناهای مختلف هدایت می کنند. در خانه ها ، بادگیر معمولا در ضلع جنوبی حیاط یعنی در قسمت نسر و تابستان نشین خانه ساخته می شوند. بادگیرها نوعا به تالار ، حوضخانه، و زیر زمین مربوط می شوند و شرایطی را به وجود می آورند تا جریان هوا در داخل ساختمان برقرار شود و ضمن تماس با عناصر رطوبت زا ، مثل حوض، باغچه، درختان، جداره زیرزمین و پایاب کمبود رطوبت زمین را جبران و محیطی مطبوع برای زندگی در ایام گرم و طاقت فرسای تابستان برای ساکنان فراهم آورند. مصالح ساختمانی بادگیر ، معمولا خشت خام، آجر، گل ، گچ و چوب شورونه می باشد. چوب شورونه از چوبهایی است که دارای استحکامی عالی است و در برابر حمله موریانه نیز مقاوم است.بادگیرها از لحاظ شکل بیرونی چند دسته هستند . ساده ترین نوع بادگیر یک جناحی است و بسیار کوچک و محقر بر فراز محفظه ای ساخته می شود و در این روش برای جلوگیری از گرد و خاک و طوفان های سنگین ، بادگیر را فقط در جهت بادهای خنک و نسیم های مطبوع می سازند . در برخی موارد بادگیرهای یک طرفه را پشت به بادهای شدید می سازند و در واقع عملکرد تهویه و تخلیه هوا را انجام می دهد.نوع دوم ، نوع دو طرفه که دارای دو وجه روبه روی یکدیگر و با پنجره های بلند و باریک بدون حفاظ ساخته می شود و در قسمت داخلی ساختمان به شکل یک یا دو حفره در طاقچه دیده می شود . بادگیر نوع سوم سه جناحی است و دو نوع دارد، سه جناحی متصل و سه جناحی منفصل ( شکم دریده) . در این نمونه می توان به تفکیک از یک یا دو یا سه جبهه استفاده کرد. نوع چهارم ، بادگیرهای چهار طرفه است که به شکل کامل و مفصل تر از انواع دیگر ساخته شده اند و معمولا داخل کانال های آن با تیغه هایی از آجر با چوب یا گچ به چند قسمت تقسیم می شوند. در بعضی از نمونه ها در زیر کانال بادگیر حوض نسبتا بزرگ و زیبایی می ساخته اند که هوای خشک و دارای گرد و غبار پس از برخورد با آب با جذب رطوب خنک ، گرد و غبار آن جدا و هوای اتاق (حوضخانه) در گرمای تابستان بسیار مطبوع می شده است. در مناطقی که امکان ایجاد حوضخانه در طبقه همکف وجود نداشته است. سرداب ها محل تجمع اهالی خانه در بعد از ظهرهای تابستان بوده است.« بادگیر چپقی» نوعی دیگر از بادگیر است که به جای فضای مکعبی سازنده از ایجاد چند لوله خم دار برای حجم خارجی بادگیر استفاده می شد، اما کانال ها و قسمت های داخلی مانند نمونه های چند طرفه استاما یک نوع بادگیر در مصر توسط حسن فتحی ساخته شد که تلفیقی از معماری سنتی و تکنولوژی روز بود. در این نوع بادگیر از یک پمپ در داخل کانال بادگیر استفاده شده بود که با ایجاد فواره ای در روزهایی که هوا گرم و پر از گرد و غبار بود، از ورود گرما و گرد و غبار جلوگیری می کرد.گفتنی است : گرچه بادگیر یک عنصر تاسیساتی محسوب می شود در گذشته عملکرد آن نمایانگر تشخص و منزلت اجتماعی صاحب آن بود که از طریق ارتفاع و نوع تزئینی آن شناخته می شد.لازم به ذکر است که بادگیرهای باغ دولت آباد، شش بادگیری، هفت بادگیری عصر آباد ، خانه لاریها، کوشک نو ، خانه آقا زاده ، چهار بادگیری تفت،  صحرایی محمد آباد، پنج بادگیری ، ، باغ گلابدان ، آب انبار قلعه، رستم گیو، کوهریگ و کاکامیر از شاخص ترین بادگیرهای استان یزد است که بادگیر باغ دولت آباد به شکل منشوری با ۳۳ متر ارتفاع بلندترین بادیگر جهان است .