شناسایی علمی رنگدانه های چهار بقعه از بقاع ایلخانی شهر یزد

 مقدمه : در این تحقیق با معرفی کلی بقعه سید شمس الدین و تزئینات ارزشمند آن ، رنگهای مورد استفاده در آن را بر شمرده و با استفاده از تکنیک های علمی قابل دسترس و موجود به شناسایی رنگدانه های مذکور پرداخته شده است .

 (بقعه های سید رکن الدین- سید شمس الدین- شاه کمال الدین- شیخ احمد فهادان) 

   مقدمه : در این تحقیق با معرفی کلی بقعه سید شمس الدین و تزئینات ارزشمند آن ، رنگهای مورد استفاده در آن را بر شمرده و با استفاده از تکنیک های علمی قابل دسترس و موجود به شناسایی رنگدانه های مذکور پرداخته شده است .

اطلاعات مورد نیاز از جمله برخی خصوصیات فیزیکی ، شیمیایی ، منبع ، نحوه آماده سازی و جدول آ‍زمایشهای مختلف در مورد هر رنگ دانه بصورت مجزا ارائه شده است.

در جدولی از رنگدانه های شناسایی شده در سه بقعه هم دوره با بقعه سید شمس الدین به مقایسه اجمالی بین نوع رنگدانه شناسایی شده در هر یک پرداخته می شود .

 واژگان کلیدی :رنگدانه _ بقعه سید شمس الدین _ لاجورد _ سیلو _ اکسید آهن _ سیاه کربن

 1- تعاریف رنگ :

 تعاریف متعددی از رنگدانه در کتب به چشم می خورد که برخی از آنها عبارتند از :

– ماده رنگی موجود در انواع رنگ .

– هر نوع ماده رنگی که به صورت خشک استحصال شود و معمولا به شکل پور به  کار می رود.

– یک ماده رنگی خیلی ریز دانه است که برای استفاده به صورت رنگ ، ذرات مجزای آن به صورت سوسپانسیون درون بست حامل قرار می گیرد.

 2-  خصوصیات عمومی رنگدانه‌ها :

 1-2 خواص فیزیکی :

خواص فیزیکی جزء خواص ذاتی یک ماده‌اند و تابع تاثیر مواد دیگر یا متأثر از ترکیب با سایر مواد نیستند .

مهمترین خاصیت فیزیکی یک ماده برای مصرف رنگدانه‌ای ، رنگ آن است . یک ماده دارای رنگ است چون می‌تواندبطور انتخابی رنگهای موجود در رنگ سفید را به طول موجی بین ۴۰۰ تا ۷۵۰ نانومتر جذب کند .

ویژگیهای رنگ ، تهرنگ ، خلوص و زلالی نور عبوری تابع :

ضریب شکستو درجه جذب رنگ . اندازه ، شکل و ساختار و ذرات رنگدانه می‌باشد.

 1-1-2درجه جذب رنگ و ضریب شکست رنگدانه‌ها:

رنگ گروههای متفاوت رنگدانه بخشهای مختلف نور مرئی را به طور یکسان دربرنمی‌گیرد . ذرات بیشتر رنگدانه‌ها به صورت بلور است و چون بسیاری از این بلورها چندسو(آن ایزوتورپ) هستند . میزان جذب یا بازتاب نور در محورهای متفاوت یکسان نیست .

ضریب شکست یک رنگدانه ، یعنی میزان شکستمندی ذرات در حین عبور نور از آنها ، از اینرو رنگدانه‌هایی که بالاترین ضریب شکست را دارند از همه سیرتر هستند . ( بیشترین عمق رنگ را دارند ) .

ذرات رنگدانه در هوا بیشترین حد بازتاب نور را دارند و هنگامی که در بست قرار می‌گیرند میزان بازتاب آنها کمتر است.   

 2-1-2 اندازه ذرات رنگدانه :

اندازه ذرات یک رنگدانه‌ تأثیر بسزایی در بعضی از خصوصیات رنگ نظیر درخشندگی ، قدرت پوشش ، ممانعت از سینه دادن رنگ و بلند شدن مکانیکی آن دارد . حداقل اندازه ذرات رنگدانه که قابلیت پخش نور و پوشانندگی عالی از خود نشان می دهد ، باید بین ۲/۰ تا ۴/۰ میکرون باشد . رنگدانه‌ها اندازه‌های متنوعی دارند اما بیشتر آنها بین ۵/۰ تا ۱۰ میکرون هستند . هیچ‌یک از نمونه‌های رنگدانه‌های بکارفته ، اندازه یکسانی ندارند . در حقیقت مجموعه‌ای از ذرات با اندازه‌های مختلف می‌باشند.

رنگدانه‌های بکاررفته در نقاشی‌های قدیمی اغلب درشت دانه و از جنس مواد معدنی هستند . باید درنظر داشت که سائیدن و ریز دانه کردن ذرات رنگدانه دلیل بر کیفیت آنها نمی‌باشد ، چرا که مثلاً اکثر رنگدانه‌های معدنی اگر زیاد سائیده ‌شوند ، نور زیادی از سطح ذراتشان تابانده و در نتیجه مواد مذکور کمرنگ می شوند و از کیفیت خواص رنگدانه‌ای آنها کاسته می‌شود .

 3-1-2  شکل ذرات  :   

رنگدانه‌های متفاوت شکل ذرات متفاوتی نیز دارند . از آن جمله ، رنگ‌دانه‌هایی معدنی هستند . این رنگدانه‌ها پس از سائیده شدن به شکل دانه‌های ریزی که معمولاً به صورت خرد و شکننده و دارای لبه‌های تیز و نامنظم و زاویه‌دار هستند درمی‌آیند . یعنی ذرات ، خواص ساختاری ماده معدنی اولیه را حفظ می‌کنند . مانند آزوریت .

ذرات بیشتر رنگدانه‌های خاکی رسوبی در صورت مجزا و دارای اندازه‌های متفاوت است . شکل ذرات بدست آمده ، پس از مراحل خاک‌شویی و آماده‌سازی یکسان نیست ولی معمولاً این ذرات یا گرد هستند یا لبه‌های گرد دارند در ضمن ترکیب و رنگ آنها نیز یکنواخت است . برای مثال می‌توان به سبز سیلو اشاره کرد .

خواص ذره‌ای رنگدانه‌هایی که اصلشان آذرین است متغیر است زیرا شرایط شکل‌گیری آنها متفاوت است نظیر آبی لاجورد.

رنگدانه‌هایی که محصول فعالیت خورنده مواد شیمیایی بروی فلزات هستند ( زنگار ) معمولاً بلورهایی زبر دارند . از طرفی رنگدانه‌های حاصل از فرآیند تصعید ریز و همگن می‌باشند . مانند دوده چراغ یا شنگرف خشک .  

 4-1-2 قدرت پوشانندگی :

قدرت پوشانندگی یک رنگ عبارت است از : تعداد سطح یعنی که توسط مقدار معینی از رنگدانه ( پس از تبدیل شدن به رنگ) پوشانده شود بطوریکه لایه زیرین به هیچ‌وجه مشخص نشود . قدرت پوشانندگی رنگ‌دانه‌ها به عوامل زیر بستگی دارد : ضریب شکست نور ـ قدرت جذب نور رنگدانه ـ طول موج نور تابیده شده و شکل و اندازه ذرات رنگدانه    ( ریزی ذرات)  . رنگدانه‌هایی که قابلیت جذب نور و ضریب شکست نور بالایی دارند عمل پوشش را خوب انجام می‌دهند . معمولاً رنگ‌دانه‌های حاصل از فلزات سنگین بهترین قدرت پوشانندگی را دارند . البته موارد استثنایی هم وجود دارد که از آن جمله می‌توان به آبی لاجورد و دوده کربن اشاره کرد.

 

۲-۲ خواص شیمیایی رنگدانه‌ها :

رنگدانه‌ها را از انواع ترکیبات شیمیایی به دست می‌آورند . لذا ترکیب شیمیایی این مواد با یکدیگر خیلی تفاوت دارد . رنگدانه‌های طبیعی بر اساس ترکیبات شیمیایی متفاوت خود به انواع : معدنی ( انواع اکسید ، سولفید ، کربنات ، فسفات ، سولفات و بیکربنات فلزات سنگین )  آلی ( رنگ‌های کربنی و حیوانی ) قابل تقسیم هستند .

احتمال دارد یک رنگدانه ، در شرایطی موجب انجام واکنشهایی در داخل رنگ شود که کارایی آن را محدود کرده و در درازمدت موجب تغییرات مضر و باعث آسیب‌پذیری لایه نقاشی شده گردد . در این میان سه عامل نور ، هوا ، رطوبت همواره موجب برخی واکنشها بر اساس نوع و ترکیب شیمیایی رنگدانه خواهد بود . از آن جمله می‌توان بهپدیده fadingبروی رنگدانه‌های آلی ، تغییر رنگ قرمز سرب به قهوه‌ای در برابر نور در اثر تبدیل شدن به اکسید سرب ، تغییر رنگ سفید سرب به سیاه در اثر واکنشH2Sدر محیط‌های آلوده صنعتی اشاره کرد .

در این میان رنگدانه‌های معدنی نسبت به آلی پایداریشان در مقابل نور بیشتر خواهد بود . خصوصاً اینکه آنها بصورت خالص مصرف می‌شوند . « علت ارزشی که هنرمندان برای رنگدانه‌های معدنی قایل بودند به قدرت پوشانندگی فوق‌العاده ، دوام نسبتاً خوب فیزیکی و شیمیایی و پایداری انها در برابر رنگ‌پریدگی برمی‌گردد » .

 

۳-۲ مراحل آماده سازی رنگدانه برای استفاده به عنوان رنگینه :

باید درنظرداشت که خلوص رنگ رنگدانه تابع دو عامل می باشد .

۱ـ قابلیت مواد معدنی  2ـ دقت در آماده‌سازی .

 مواد معدنی موردنیاز را ابتدا با سنگ‌سابی که خاص این کار تهیه می‌شود ساییده و پودر می‌کردند . این گرد را از آرد بیز گذرانده و سپس با ماده چسبنده‌ای می‌آمیختند . میزان زیبایی رنگ در قدم اول بر وفق میزان کامل این سایش و بیزش و در قدم دوم بر میزان کیفیت ماده چسبنده بود . (بست رنگ ) .

 3-  مشاهدات ظاهری رنگدانه‌ها:

حجم وسیعی از رنگ‌های بکاررفته در بقاعرا رنگ آبی تشکیل می‌دهد . وجود رنگ آبی در فضای زیرگنبد القاکننده نوعی آرامش و سکون و تشدید عمق و معنویت حاکم بر آنجاست .

این رنگ در کنار سه رنگ سبز ، سیاه و سفید سردی و سنگینی مضاعفی را شکل داده .وجود رنگ اخرا در جای جای این آثاربه کمک آمده و تعادل بصری خیره‌کننده‌ای را برجای نهاده است . قابل ذکر است که عملیات نمونه‌برداری از رنگدانه‌ها با مقایسه و مشاهده شباهتهایموجود بین چهاربقعه ایلخانی (بقعه سید شمس‌الدین ،بقعه سیدرکن‌الدین ،  بقعه شاه کمال الدین، بقعه شیخ احمد فهادان)خصوصاً ( کتیبه‌های کوفی آبی رنگ ) برروی فیلپوش‌ها و کمرزیر گنبد ازرنگهای مشابه بناهای نامبرده نیز نمونه‌برداری صورت ‌گیرد .

روش اصلی  و قابل دسترس انتخاب شده جهت تشخیص رنگدانه‌های نمونه‌برداری شده ، استفاده از آزمایشهای شیمیایی ‌تر بود .

رنگ‌ها عبارتند از : آبی ، سبز ، قرمز ـ قهوه‌ای ،سیاه .

آزمایشهای انجام شده بر روی هر یک از رنگدانه‌ها و سایر اطلاعات مربوط به هر یک از رنگدانه‌های شناسایی شده از این قرار می‌باشد :

 1-3  شناسایی رنگدانه‌ها

الف – آّبی لاجورد                                                          

الف – 1  اسامی رایج                                                 

 ایرانی : لاجورد طبیعی                                             

انگلیسی : اولترا مارین طبیعی

اما اصطلاح مترادف دیگری به نام « لاپیس لازولی lapis lazuli» برگرفته از سنگ نیمه بلوری لاجورد وجود دارد .

الف-۲  ترکیب شیمیایی

اساس این ماده از سیلیکات ، آلومینات و سولفور می‌باشد . ف.م جگر می‌گوید که نمی‌توان فرمول مشخص و ثابتی را مطرح نمود و مقدار اجزای سازنده بی‌هیچ محدودیتی قابل تغییر است. با وجود این به نظر می‌رسد که می‌توان ترکیب شیمیایی لاجورد را به صورت کمپلکس :

۲(so4 , S , cl) 6( Al sio4)8( Na , Ca)

درنظر گرفت .  در این میان بخشی از آلومینیوم ، سییلیس و اکسیژن در قالب آلومینیوم سیلیکات ثابت هستند و دیگر عناصر به عنوان کاتیون و آنیون‌ها به شکل گوناگون در آن یافت می‌شود.

الف-۳  منبع

می‌توان با قاطعیت نوع معدنی آبی لاجورد را از نوعی سنگ آهک معدنی که شامل ریزدانه‌هایی از مواد معدنی مکعبی آبی رنگ به نام لازوریت می‌باشد و از ملزومات تشکیل رنگ دانه است دانست .

در منابع مکتوب زیادی منبع اصلی نوع معدنی این رنگ‌دانه در آسیا در یکی از معادن قدیمی از بدخشان ( استانهای شمال شرقی افغانستان امروزی ) معرفی شده . این معادن توسط مارکوپولو توصیف شده و ناخدای  نیروی دریایی هند جانوود از آن سخن گفته است .

 الف – 4 طرز تهیه لاجورد ( روشهای آماده‌سازی )

در ابتدا سنگ لاجورد را کوبیده و خوشرنگ را از کمرنگ جدا می‌کنند و هر یک از این قسمتها را در هاون جداگانه نرم ساخته و بعد از آن از آردبیز ( الک ) می‌گذرانند . پودر رنگدانه‌ معدنی به گفته قاضی احمد منشی با صابون عراقی سه مرتبه شستشو می‌دهند تا تمام املاح ته‌نشسته و لاجور تخلیص شده ازآن بیرون آید . و در زمینه مالیدن و ورز دادن لاجورد ، قاضی احمد منشی از ماده‌ای به نام قطره دویی صمغ نام می‌برد و چنینو چنینی از خمیر موم ، کلوفان کاج ، روغن بزرک و صمغ عربی درون یک ماده قلیایی بر روی پودر معدنی مذکور و مالش دادن آن سخن می‌راند . ( مایع قلیایی : از سایش خاکستر چوب در آب حاصل می‌شود ) . ذرات آبی لازوریت با این کار شسته خواهد شد و در ته ظرف ته‌نشین می‌شوند در حالیکه بیشتر کریستالهای بی‌رنگ و دیگر آلاینده‌ها در توده خمیری باقی می‌مانند . تأثیر این روش ممکن است به خاطر رطوبت‌پذیری ذرات آبی باشد . از این راه سه نوع رنگ‌دانه با کیفیت‌های متفاوت ایجاد میشود، که محصول استخراج نهایی به نام خاکستر آبی لاجورد شناخته شده است .

باید خاطر نشان کرد که هرچه استخراج و تصفیه با دقت انجام شود ولی باز هم مقداری آلاینده‌های طبیعی باقی می‌مانند و این یکی از راههای تشخیص گونه‌های طبیعی از مصنوعی آن است .

این روش سنتی استخراج تقریباً بدون هیچ تغییری تا قرن حاضر منتقل شده است .

 الف-۵ ویژگی های ذرات   

ذرات لاجورد در اندازه‌های نامنظم و در اشکال تیزه‌دار هستند که از این نظر از رنگ‌دانه‌های مصنوعی با اشکال گرد مدور قابل تشخیص می‌باشند . این ذرات اغلب صیقلی بوده و گاهی اوقات با ترک‌های صدفی شکل مشاده می‌شوند .

۴/۲    وزن مخصوص   G =

                   5              سختی    H =

۵/۱    ضریب شکست   n =

 

به دلیل پایین بودن ضریب شکست ، درخشندگی لاجورد در نقاشی‌های تمپرا بیشتر از رنگ روغن است .

الف-۶ ویژگیهای شیمیایی

لاجورد طبیعی دارای مقاومت بالایی در مقابل نور می باشد . بطوریکه در برخی از بناهای ایلخانی شهر یزد از جمله بقعه شاه کمال‌الدین با وجود برخورد و تابش مستقیم آفتاب بروی نقاشی‌های آن به رنگ آبی لاجورد در بین سایر رنگهای کمرنگ شده قابل تشخیص می‌باشد . حرارت دادن تا قرمز شدن هیچگونه تأثیر خاصی بر روی آن ندارد . رنگ‌دانه در مقابل قلیاها مقاوم اما به آسانی توسط اسیدها رنگ آبی خود را از دست می‌دهد .

 الف – 7 آزمایش های شناسایی رنگدانه :

آزمایش شیمیایی‌تر

قابلیت انحلال

لاجوردغیر از اسیدHFدر هیچیک از اسیدها و بازها قابل حل نیست .

شناسایی گوگرد

۱ـ با ریختن قطره‌ای اسید Hclروی آن بوی H2S( تخم مرغ گندیده ) از آن استشمام شد . ۲ـ بعد از ریختن اسید Hclروی آن قرار دادن کاغذ آغشته به استات سرب در مقابل بخار آن با تشکیل pbsسیاه شد .

شناسایی سولفات

بر روی نمونه حل شده چند قطره اسید نیتریک ریخته تا محیط کاملاً اکسنده شود سپس ، کلرید باریم به آن اضافه می‌کنیم . شاهد رنگ سفید حجیمی بودیم .

شناسایی سیلیس

دو قرص سود ( مرک ) داخل بوته نیکلی انداخته و لایه‌ای از نمونه روی ان ریخته و با احتیاط بروی شعله می‌گیریم ، بعد از ذوب شدن و سرد شدن دوباره همین عمل را تکرار می‌کنیم تا ذوب کامل صورت گیرد ، سپس با کنترل PHاسیدی محیط،۱ حجم اسید Hclو ۲ حجم آب ،به ماده درون بوته اضافه می‌کنیم . همان وقت رسوب ژله‌ای سفیدرنگی وجود سیلیس را به اثبات خواهد رساند .

 

 

   آزمایشهای انجام شده در آزمایشگاه دانشکده مرمت دانشگاه هنر اصفهان جهت شناسایی رنگدانه آبی لاجورد

به هنگام نمونه‌برداری از رنگدانه‌های آبی بقعه سیدشمس‌الدین و سید رکن الدین بعد از برداشتن رنگ آبی ناگهان رنگ نارنجی ـ قهوه ای در زیر آن پدیدار شد . از اینرو جهت شناسایی این رنگدانه آزمایشهای شیمیایی تر بر روی آن انجام شد . در نگاه اول با توجه به رنگ خاص آن شنگرف یا سرنج احتمال داده شد. 

آزمایش شیمیایی‌ترجهت شناسایی رنگدانه شنگرف (سولفور+ جیوه)

شناسایی جیوه

ابتدا نمونه را در تیزآب کاملاً حل می‌کنیم و قطره‌ای از آن را درون شیشه ساعت می‌ریزیم ، سپس نیترات یا استات کبالت را در یک طرف آن و KSCN‌ را در طرف دیگر آن قرار می دهیم در صورت نزدیک کردن این دو بلور درون نمونه حل شده ، در صورت وجود جیوه رنگ آبی خاص ژله‌مانندی تشکیل می‌شود که این اتفاق در نمونه موردنظر رخ نداد .

شناسایی سرب

با ki  رسوب حجیم زرد رنگ تشکیل می شود که نمونه موردنظر فاقد سرب بود .

 

   آزمایشهای انجام شده در آزمایشگاه دانشکده مرمت دانشگاه هنر اصفهان جهت شناسایی رنگدانه جیوه و سرب

 از اینرو با توجه به دوره زمانی بقعه‌ها ( ایلخانی ) تنها احتمال دیگر شناسایی رنگدانه مذکور قرمز اکسید آهن بود و طی انجام آزمایشهای مربوطه بروی وجود آهن به اثبات رسید .

طی آزمایشهای دستگاهی توسط XRDدانشگاه اصفهان ، علاوه بر عناصر لاجورد ، رنگدانه آزوریت نیز شناسایی شد .

طی بررسی‌های میکروسکوپی مشاهده ۲نوع آبی در بین رنگدانه‌های آبی قابل توجه بود . نوعی آبی روشن و بلوری ( لاجورد ) و دیگری آبی تیره با ساختاری متفاوت از دیگری که ناخودآگاه رنگهای آبی مس را یادآوری می‌کرد .

لذا با توجه به عکسهای میکروسکوپی و جواب XRDمی‌توان به وجود آزوریت در نمونه‌ها اشاره کرد . 

 

آزمایش شیمی دستگاهی

شناسایی Na+

با استفاده از دستگاه اتمیک

شناسایی عناصر لاجورد

دستگاه XRD

شناسایی ازوریت

دستگاه XRD

 

 

 

 

 بسبز سیلو

ب-۱ اسامیرایج این نوع سبز به زبانهای :                                                         

ایرانی : خاک سبز

لاتین : سلادونیت ، گلاکونیت

  اما در سایر متون به نام  Terre _ Verteشناسایی شده است .

 ب-۲ ترکیب شیمیایی  :                                                                           

این ماده دارای ساختار کمپلکس است و بیشتر ساختمان آن از دو ماده معدنی سلادونیت و گلوکونیت یا مشتقات آنها تشکیل شده . بخش عمده مواد معدنی مذکور از آهن آبدار ، منیزیم و سیلیکاتهای پتاسیم و آلومینیوم تشکیل شده است . مانند سایر سیلیکاتهای کمپلکس سبز خاکی نیز حاوی ترکیبات متفاوتی است . هیدروسیلیکات k، Al، Mg، Fe

 ب-۳منبع سبز خاکی :

کانی مرغوب این سبز یعنی سلادونیت در شمال مونته بالدو نزدیک ورونا و در آلمان و فرانسه و سیپروس و کودن وال یافت می‌شود .

اما در شهر یزد و اطراف آن از جمله مهریز و میبد تپه‌هایی به رنگ سبز تا خاکستری به فوور یافت می‌شود . هنرمندان خوش ذوق یزدی رمز این خاک را در لابلای خاک کاه‌گل و سیم گل‌های پوشش سطحی بنا استفاده و ترکیب زیبائی از رنگ سبز ـ خاکستری در بین رنگ خشت آفریده‌اند .

از جمله بناهای مذکور می‌توان به خانه‌ای اشرافی در مهریز وحسینیه شاه ابوالقاسم واقع در شهر یزد اشاره داشت که هر دو متعلق به عصر قاجار می باشند .

از این خاک در لابلای بندکشی‌ها و حتی به عنوان پوشش نازکی بروی آجرها استفاده شده است . به عنوان نمونه می‌توان به سردر مقرنس مسجد ملااسماعیل در یزد اشاره داشت . مقرنس بوسیله آجرهایی که توسط پوشش نازکی از رنگ سبز پوشانده شده‌اند اجرا شده است . همچنین از وجود این رنگدانه‌ها در دیوارنگارهای روی پمپیء  و دوراورپوس و همچنین غارهای آجانتا در هندوستان خبر رسیده است.

 ب-۴ ویژگی ذرات :

 این رنگدانه بصورت ذرات خشن و گرد سبز دودی در کنار ذرات شفاف و گوشه دار سیلیس و سیلیکات مشاهده می‌شود . گاهی هم ذرات آبی رنگ در آن دیده می‌شود . رنگ آن بیشتر تابع اکسید آهن سه ظرفیتی موجود در آن می‌باشد . سایر رنگهای این ماده از زرد ـ سبز تا خاکستری مایل متغیر است . بهترین نوع آن به رنگ سبز چمنی است . قدرت پوشانندگی آن بویژه در بستروغنی کم است ولی در تمپرا نتیجه خوبی بدست می دهد .

       7/2 – 5/2 = وزن مخصوص                      62/1 = ضریب شکست                                         بی‌شکل ـ گرد :  شکل ذرات

 ب-۵ آزمایش های شناسایی رنگدانه :

 

شناسایی رنگدانه سبز سیلو

 

قابلیت انحلال

در اسید HNO3محلول می‌باشد و محلول قرمز رنگی ایجاد می‌کند .

اثر حرارت

به آرامی به رنگ قهوه‌ای ـ قرمز تبدیل می‌شود .

از آنجا که این سبز درنگاه اول از جمله سبزهای حاوی «مس» تشخیص داده شد لذا چندین آزمایش جهت شناسایی مس بروی آن انجام شد که از آن جمله می‌توان به ۲ مورد زیر اشاره داشت :

شناسایی مس

۱ـ به محلول موردنظر چند قطره آمونیاک غلیظ اضافه شد ، اما به جای دادن رنگ آبی ( راه تشخیص مس ) ناگهان محلول به رنگ زرشکی ظاهر شد که وجود آهن را به اثبات می‌رساند .

۲ـ مقداری محلول ۵/۰ مولار FeSCNآماده کرده و یک قطره به محلول می‌زنیم به محض تماس قطرات مذکور محلول به رنگ قرمز درمی‌آید ، حال ۳ قطره تیوسولفات سدیم به آن می‌افزائیم در صورت وجود مس در نمونه رنگ محلول از قرمز به بی‌رنگی می‌گراید ولی چنین اتفاقی رخ نداد .

 

از اینرو تست کلیدی شناسای سبز سیلو برروینمونه اعمال شد 

شناسایی Fe+++

با افزودن [Fe (CN)6]K4( پتاسیم فروسیانید ( به محلول ، رنگ آبی پروس نمایان می‌شود و یا توسط KsCN( پتاسیم تیوسیانات ) به رنگ قرمز خونی درمی‌آید .

 

 

 ج-قرمز اکسید آهن

ج-۱اسامی رایج این نوع قرمز به زبانهای :

ایرانی : اٌخرا

لاتین : اٌکرا   

ج-۲ ترکیب شیمیایی :

 اخراها حاوی سیلیس و رس هستند و رنگ آنها در درجه اول مرهون اکسید آهن به دو شکل بی‌آب ( Fe2o3 ) و آبدار( nH2o.Fe2o3 ) به چشم می‌خورد . رنگهای آنها بسته به درجه آب افزایی ( هیدراسیون ) و تجزیه خیلی متفاوت است . اکسید آهن بی‌آب به رنگ ارغوانی ـ قرمز سیر یا خرمایی است در حالیکه رنگ اکسید آبدار از قرمز گرم تا زرد کدر متغیر است .

ج-۳منبع :اکسید آهن جزو رنگدانه‌هایی است که در طول تاریخ و پیش از تاریخ مصرف عمده‌ای داشته و یافتن آن در انواع نگاره‌ها در دوران مختلف عجیب نیست . این رنگدانه هنوز هم جزء مهمترین رنگدانه‌ها به شمار می‌رود ."در سراسر جهان معادن اکسید آهن بوفور یافت می‌شود و بویژه یکی از انواع مرغوب آن از جزیره هرمز در خلیج فارس به دست می‌آید و با نام تجاری اکسید خلیج فارس روانه بازار می‌شود . این ماده حاوی ۷۰ درصد Fe2o3و ۲۵ درصد سیلیس است .قرمز دیگری بنام قرمز اسپانیایی معمولاً ۸۵ درصد Fe2o3دارد . گونه ای دیگر از هندوستان وارد می‌شده و به نام قرمز هندی وارد می‌شود . این ماده حاوی بیش از ۹۰% اکسید آهن است و به رنگ قرمز سیر می‌باشد.

قرمز ونیزی هم نوع دیگری از اخراهاست که به رنگ قرمز آجری وجود دارد . از طریق بهترین معادن اخرای فرانسوی در حوالی آپت APT  در جنوب فرانسه متمرکز شده است . 

ج-۴طرز تهیه و آماده‌سازی نمونه :

تهیه این رنگدانه مشتمل بر انتخاب ، آسیاب کردن ، شستشو ، الک کردن و خشک کردن می‌باشد.

 ج-۵ویژگی ذرات :

انواع اکسید آهن طبیعی از نظر ترکیب و ابعاد ذره‌ای همسان هستند . در گونه‌های تیره‌تر می‌توان ذرات را به صورت دانه‌های خرد و کشیده و به رنگ قهوه‌ای روشن براق مشاهده نمود .

۲/۵ :وزن مخصوص

۸۷/۲ :ضریب شکست نور

اکسید آهن ترکیب خیلی پایداری است که نور و مواد قلیایی تأثیر چندانی بر آن ندارد ولی در اسیدهای گرم غلیظ حل می‌شود . در ضمن حرارت فقط باعث می‌شود که رنگدانه نمونه‌های روشنتر قدری تیره‌تر شوند .

ج-۶آزمایش‌های شناسایی رنگدانه :

آزمایشهای شیمیایی‌تر جهت تشخیص رنگدانه اکسید آهن

شناسایی Fe+++

K4[fe(CN)6]

۱ـ با پتاسیم فروسیانید ایجاد رسوب آبی پروس می‌کند .

۲ـ با پتاسیم تیوسیانات ( KSCN) ایجاد محلول به رنگ قرمز خونی می‌کند .

آزمایش شیمیایی دستگاهی

شناسایی Fe

روش اتمیک  و XRD

 

 

 

 

 

 

 

 

د-  رنگدانه آلی سیاه کربن

د-۱  نام رایج به زبان ایرانی : دوده

این رنگدانه شامل انواع محصولات بدست آمده از سوزاندن یا زغالی کردن گاز طبیعی ، نفت ، پشم ، مو و سایر مواد آلی میباشد . از این رو اسامی هر یک بر اساس ماده اولیه آن متفاوت خواهد بود . مثلاً دوده چراغ ، دوده زغال و … .

د-۲ ترکیب شیمیایی :

گر چه در همه رنگدانه‌های سیاه آلی ، کربن جزء اصلی به شمار می رود اما تقریباً هیچیک از این فراورده‌ها کربن خالص نیستند اما همگی آنها حاوی مواد معدنی اضافی و هیدروکربن‌های خالص هستند.

د-۳ منبع :

این رنگدانه از سالیان دراز یعنی قدیمی‌ترین دیوارنگاره‌ها و سایر آثار نقاشی تا امروزه بدون هر گونه محدودیت مکانی مورد استفاده بسیاری از هنرمندان بوده است .  در واقع کلیه مواد آلی منابع اصلی ساخت این نوع رنگدانه می‌باشد .    

۵ـ۴ـ۲ـ ۳ طرز تهیه و آماده‌سازی :

 به غیر از گرافیت که ریشهمعدنی طبیعی دارد،دوده اکثراً از سوخت ناقص مواد آلی مانند چوب ، انواع روغن‌ها ، رزین و … بدست می‌آید .

د-۴  ویژگی ذرات :

 اندازه ذرات بسته به منشأ ماده خام اولیه و خواص آنها مختلف می‌باشد . اصولاً ذرات دوده چراغ بسیاز ریز و گرد و ذرات دوده زغال سنگ درشت و تیز و ناهمگن می‌باشد .  رنگ آنها قهوه‌ای ـ سیاه ، سیاه و آبی ـ سیاه ( دوده مو ) متغیر است . این رنگدانه به هر شکل که باشد دارای قدرت پوشانندگی مطلوب است .

د-۵ آزمایش های شناسایی رنگدانه :

آزمایشهای شیمیایی‌تر جهت شناسایی رنگدانه دوده ( سیاه کربن )

اثر حرارت

در اثر حرارت (c° 8000 ) در صورتیکه دارای ناخالصی‌های غیرآلی نباشد کاملاً می‌سوزد .

 

جدول معرفی رنگدانه‌های شناسایی شده در ۴ بقعه  ایلخانی شهر یزد :

نوع رنگ

مکان

قدمت

نوع رنگدانه شناسایی شده

آبی

بقعه سید شمس‌الدین

ایلخانی

لاجورد + آزوریت

قرمز ـ قهوه‌ای

بقعه سید شمس‌الدین

ایلخانی

قرمز اکسید آهن

سبز

بقعه سید شمس‌الدین

ایلخانی

سبز سیلو یا خاکی

سیاه

بقعه سید شمس‌الدین

ایلخانی

سیاه کربن

آبی

بقعه سید رکن‌الدین

ایلخانی

لاجورد + آزوریت

قرمز ـ قهوه ای

بقعه سید رکن‌الدین

ایلخانی

قرمز اکسید آهن

سبز

بقعه سید رکن‌الدین

ایلخانی

سبز خاکی ( سیلو )

سیاه

بقعه سید رکن‌الدین

ایلخانی

سیاه کربن

آبی

بقعه شاه کمال

ایلخانی

لاجورد

سبز

بقعه شاه کمال

ایلخانی

سبز خاکی ( سیلو )

آبی

بقعه شیخ احمد فهادان

ایلخانی

لاجورد

 

نتیجه گیری :

با توجه به نتایج آزمایشهای صورت گرفته بررسی رنگدانه‌های ۴ بقعه از دوران با شکوه ایلخانی در شهر یزد؛ می‌توان اذعان داشت که هنرمندان یزدی این دوره با استفاده از مواد طبیعی و قابل دسترس با تمامی درونگرایی آثارشان، به خلق رنگی‌ترین تزئینات همت گمارده‌اند. استفاده از سبزخاکی موجود در خاک این دیار، یکی از گیراترین رنگها در میان سایر رنگهای بکار رفته خصوصاً در تزئینات شمشه سقف میباشد. استفاده از رنگ دانه لاجورد در وسعتی بی‌سابقه در بین سایر رنگها می‌درخشد.

همچنین تنوع رنگهای اکسید آهن از قرمز تیره‌ تا انواع قهوه‌ای سیر و روشن به عنوان رنگ دانه گرم علاوه بر رنگ به عنوان تزئین یکی از لایه‌های تدارکاتی استفاده شده زیر رنگ‌های آبی شناسایی شده است. نکته‌ای که حایز اهمیت می‌باشد و نمی‌توان از آن چشم پوشی کرد؛ ترکیب رنگ دانه‌های مختلف و رسیدن به رنگ جدید در بین آثار آنها می‌باشد. چرا که تصاویر میکروسکوپی و آزمایشهای XRDنشان از ترکیب لاجورد + آزوریت می‌دهد ، از طرفی به منظور تیره کردن رنگ های اخرا در بین رنگدانه مذکور رنگدانه سیاه کربن به چشم می‌خورد.

منابع :

۱ ـ جتتنر . آر. ج ، استات. جی . ال ، فرهنگ فشرده رنگدانه‌های هنری ، ترجمه حمید فرهمند بروجنی، با همکاری حمیدرضا بخشنده فرد، اصفهان، چاپ اول ، ۱۳۷۸٫

۲ ـ پوپ ، آرتور ، سیر و صور نقاشی ایران ، ترجمه دکتر یعقوب آژند، انتشارات مولی، ۱۳۷۸٫

۳ ـ قمی ، میر احمد ابن شرف الدین ، گلستان هنر ، تصحیح احمد سهیل خوانساری، نشر کتابخانه منوچهری ، چاپ سوم ، ۱۳۶۶٫

۴ ـ دانشمند ، علی اصغر ، تحقیقی در رزینها ، حلالها، رنگدانه‌ها، دانشکده پردیس، دانشگاه هنر، ۱۳۷۲٫

۵ ـ ابراهیمی ، افشین ، فن شناسی ، آسیب شناسی و مرمت دیوارنگارهای مکتب اروپایی ایوان مرکزی خانه سوکیاس ۱، دانشگاه هنر ، دانشکده مرمت، تابستان ۷۷٫

۶ ـ آقاجان ، حسین ، نقاشی های تصویری رنگ و روغن با لایه تدارکاتی قرمز، مجله اثر، شماره ۷ ـ ۸ ـ ۹ ، نشر سازمان ملی حفاظت آثار باستان، ایران ، ۱۳۶۱٫

۷ ـ اسمیت ، ادوارد ، فرهنگ و اصطلاحات هنری، ترجمه فرهاد گشایش ، چاپ سوم، ۱۳۸۰٫

۸ ـ پاکباز، روئین ، دایره المعارف هنر ، انتشارات واحد پژوهش، چاپ دوم ، ۱۳۷۹ .

۹ ـ فرهمند بروجنی ، حمید ، مواد مورد استفاده به وسیله نگارگران ایرانی در سده‌های میانه، مجله هنرنامه، شماره ۷٫

۱۰ ـ افشار ، ایرج ،‌یادگارهای یزد ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ، تهران ، چاپ دوم ، ۱۳۷۴٫

۱۱ ـ سازمان مسکن و شهرسازی استان یزد ، طر جامع شهر یزد وضع موجود ، بررسی خصوصیات جغرافیایی ، اقلیمی و تاریخی شهر ، جلد دوم ، ۱۳۸۱٫

۱۲ ـ ریسمانچیان ، فرزانه ، جزوه آزمایشگاه شناسایی رنگدانه‌ها ، دانشگاه هنر اصفهان ، دانشکده مرمت .

۱۳٫ Artist's Pigments

      Editor : Ashok Roy   1986.

 

نگارش و تحقیق : الهه خاکباز الوندیان

مسئول واحد مرمت آثار پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد